Tùng la hán: ý nghĩa phong thủy, cách chiết cành và chăm sóc

Mình từng nghe nhiều người bảo rằng: Cây tùng la hán thì chỉ những người vương giả, giàu sang mới trồng được thôi, chứ dễ gì! Hmm, câu này đúng, nhưng là đúng với trước kia thôi. Người ta nói vậy cũng có lý do của nó, bởi thời gian trước đây, loài cây này khá quý hiếm, nên được săn đón, giá thành cao lắm. Nhưng nhờ nhân giống được nhiều nên giá thành ngày nay trở nên “mềm” hơn. Cây xanh tươi quanh năm, lại tượng trưng cho vinh hoa phú quý nên được yêu thương chiều chuộng vô cùng ^^.

Tên gọi, xuất xứ của cây tùng la hán

Ngoài cái tên tùng la hán, cây còn có tên vạn niên tùng, tên khoa học là Podocarpus macrophyllus (macrophyllus nghĩa là “lá to” - so với các loài cùng chi). Tên tiếng Anh là Buddhist pine (thông Phật) hay yew plum pine.

Cây thuộc họ Thông tre (Podocarpaceae), có nguồn gốc ở miền Nam Nhật Bản, miền Nam và miền Đông Trung Quốc - đây là loài nằm xa nhất về phía bắc của cả họ. Ở Nhật, Trung Quốc, tùng la hán được trồng làm cảnh từ rất lâu; ở Hồng Kông, cây được coi là cây phong thủy quý đến mức giá rất cao, thậm chí có nạn đào trộm cây.

Trước kia ở Việt Nam chỉ những gia đình khá giả mới đặt mua cây về chơi. Nhờ nhân giống được bằng chiết, giâm cành, tùng la hán ngày càng phổ biến và trở thành cây cảnh quen thuộc.

Vì sao gọi là “la hán”? Tên Trung Quốc của cây là 罗汉松 (la hán tùng). Người ta cho rằng mỗi “quả” tùng gồm hạt tròn nằm trên một đế đỏ tím, trông như một vị la hán mặc áo cà sa đang ngồi thiền - nên mới có tên như vậy.

Tùng la hán tạo dáng tầng trước một ngôi chùa - Ảnh: Wee Hong, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Đặc điểm thực vật của cây tùng la hán

Tùng la hán là cây thân gỗ cỡ nhỏ đến trung bình. Trồng chậu làm cảnh, cây thường cao khoảng 1,5-4 m; ngoài tự nhiên cây có thể cao tới 20 m, nhiều cành lá xum xuê.

Thân cây màu nâu, vỏ xù xì, thô ráp, bong thành mảng, trên vỏ đôi khi có mảng màu xám trắng - đây là đặc điểm bình thường của cây. Cây phân cành từ thấp, cành mọc ngang hoặc hơi rủ, tán lá mọc dày, dễ cắt tỉa thành nhiều tầng rất sang trọng.

Lá tùng la hán không phải lá kim như thông mà là lá dẹt, hẹp và dài (khoảng 4-10 cm), hình dải, đầu nhọn, có một gân giữa nổi rõ, màu xanh đậm bóng, cứng. Lá mọc xoắn quanh cành và chụm lại ở đầu cành nên trông rất dày dặn. Lá sống nhiều năm mới rụng, nên lúc nào cũng thấy cây xanh tốt.

Lá tùng la hán dẹt, hẹp, mọc xoắn ở đầu cành - Ảnh: Krzysztof Ziarnek, Kenraiz, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

“Hoa” và “quả” tùng la hán

Tùng la hán là cây hạt trần (cùng nhóm với thông, tùng, bách), nên không có hoa thật. Cây đực và cây cái riêng biệt:

• Cây đực ra những nón phấn hình trụ thuôn dài, màu trắng ngà hơi vàng, mọc thành cụm ở nách lá vào mùa xuân - đây là thứ nhiều người gọi là “hoa tùng”.
• Cây cái ra nón hạt nhỏ. Sau khi thụ phấn, phần đế bên dưới phình to, mọng, chuyển dần từ xanh sang đỏ rồi đỏ tím, dài khoảng 1-2 cm; phía trên là hạt tròn màu xanh phấn. Nhìn tổng thể giống một “quả” hai tầng - mới nhìn lần đầu nhiều bạn còn nhầm với quả điều non.

Ở Nhật, Trung Quốc, phần đế mọng chín đỏ tím có thể ăn được, vị ngọt nhẹ. Nhưng hạt thì không được ăn. Toàn cây (lá, hạt) đều được ASPCA xếp vào loại độc với chó, mèo và ngựa, ăn phải có thể nôn, tiêu chảy nặng. Vì vậy tốt nhất đừng ăn thử, và để trẻ nhỏ, vật nuôi tránh xa cây có quả.

“Quả” tùng la hán: hạt xanh phấn nằm trên đế mọng đỏ tím - Ảnh: Alpsdake, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Cây tùng la hán đặc biệt dễ tạo dáng khi còn nhỏ: uốn giữ thế một thời gian là cây giữ được dáng, lại sống rất lâu năm, nên rất được ưa chuộng làm bonsai và cây thế (dáng trực, dáng đổ, dáng tầng…).

Ý nghĩa phong thủy của cây tùng la hán

Tùng đứng đầu bộ tứ quý Tùng - Cúc - Trúc - Mai, nên chắc hẳn loài cây này phải mang những ý nghĩa rất đẹp ^^.

Cây có thế đẹp, phát triển hiên ngang, cứng cỏi với màu xanh tươi quanh năm, dù mưa giông hay nắng gắt cây vẫn sinh trưởng tốt. Bởi vậy tùng tượng trưng cho nhân cách ngay thẳng, chính trực, vững vàng vượt qua thử thách như một người quân tử. Cây sống rất lâu nên còn mang ý nghĩa trường thọ - tặng tùng la hán cho người lớn tuổi là lời chúc sống lâu, khỏe mạnh.

Với màu xanh mơn mởn, thế đẹp, tùng la hán còn được tin là mang đến tài lộc, may mắn cho gia chủ và giúp xua đi điều không may. Hình “quả” giống tượng la hán ngồi thiền cũng khiến cây mang ý nghĩa tâm linh: nhiều người tin rằng trồng cây giúp gia đình thêm thanh tịnh, an yên.

Phương pháp nhân giống cây tùng la hán

Tùng la hán có thể nhân giống bằng gieo hạt, giâm cành hoặc chiết cành. Phổ biến nhất là chiết cành vì cây con nhanh lớn, nhanh có dáng.

Gieo hạt

Thời điểm gieo hạt thích hợp là khi hạt vừa chín (cuối hè - thu) hoặc đầu mùa xuân khi trời mát, ẩm.

1. Chọn “quả” có đế đã chín đỏ tím, hạt già. Tách lấy hạt, bỏ phần đế mọng (đeo găng tay).
2. Gieo hạt lên khay đất ẩm tơi xốp, phủ một lớp đất mỏng, đặt nơi râm mát.
3. Tưới phun giữ ẩm thường xuyên. Sau khoảng 1 tháng hoặc lâu hơn hạt nảy mầm.
4. Khi cây con cao vài cm, có vài lá thật thì chuyển sang bầu và chăm như cây con bình thường.

Cách này tỷ lệ nảy mầm không cao, cây lớn rất chậm, lại không biết trước là cây đực hay cây cái, nên ít được dùng.

Cây tùng la hán con vừa mọc từ hạt - Ảnh: Alpsdake, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Giâm cành

Cắt đoạn cành bánh tẻ dài 10-15 cm vào mùa xuân hoặc đầu thu, tỉa bớt lá phía dưới, chấm thuốc kích rễ rồi cắm vào giá thể cát hoặc xơ dừa ẩm, để nơi râm mát, giữ ẩm. Cành giâm tùng ra rễ khá chậm (vài tháng), cần kiên nhẫn.

Chiết cành

1. Chuẩn bị hỗn hợp đất bùn hoặc đất thịt trộn xơ dừa, trấu hun, tưới ẩm và trộn đều.
2. Chọn cành bánh tẻ khỏe mạnh, tươi tốt, không sâu bệnh, có chồi và lá phát triển tốt. Theo kinh nghiệm, nên chọn vị trí chiết gần nách cành.
3. Khoanh bỏ một đoạn vỏ tại vị trí đã chọn bằng dao sắc, sạch; làm nhẹ tay để không dập phần gỗ bên trong.
4. Đắp hỗn hợp đất ẩm tròn đều quanh vết khoanh, bọc nilon kín, buộc chặt hai đầu bầu. Có thể dùng que nhọn chọc vài lỗ nhỏ trên nilon để bầu không bị đọng nước, tránh thối cành.
5. Sau một thời gian (thường vài tháng), khi rễ con bò kín bầu thì cắt cành chiết đem trồng. Chỉ bỏ lớp nilon, giữ nguyên bầu đất để cây nhanh bén rễ.

Lưu ý khi chăm sóc cây tùng la hán

Tùng la hán dễ trồng, chịu được mưa gió, nắng gắt, nhưng để cây xanh tốt quanh năm, giữ dáng đẹp thì bạn nên lưu ý mấy điều sau.

Ánh sáng

Tùng la hán ưa sáng, phát triển tốt nhất ở nơi có nắng toàn phần: lá cứng cáp, xanh đậm, thân chắc. Cây vẫn sống được ở nơi bóng bán phần, nhưng sẽ lớn chậm, tán thưa và lá không xanh tốt bằng. Chậu bonsai đặt trong nhà dịp Tết nên đưa ra ngoài trời sau vài ngày đến một tuần.

Nước tưới

Cây chịu hạn khá nhưng đừng để quá khô lâu ngày, cây sẽ cằn cỗi. Thường tưới 2-3 lần mỗi tuần khi mặt đất đã khô, mùa nắng nóng tưới nhiều hơn. Tưới vào sáng sớm hoặc chiều mát. Không để chậu đọng nước - úng rễ là nguyên nhân hay gặp làm tùng vàng lá, chết cành.

Phân bón

Bón phân định kỳ khoảng mỗi tháng một lần trong mùa sinh trưởng (xuân - thu), lượng vừa phải, ưu tiên phân chuồng hoai mục, phân hữu cơ, phân vi sinh, có thể bổ sung ít NPK cân đối. Không bón quá nhiều đạm một lần - cây ra nhiều cành lá non mềm, khó giữ dáng.

Cắt tỉa

Tỉa cành khô, cành mọc lộn xộn, ngắt bớt ngọn non để cây ra nhiều cành nhỏ, tán dày. Cây thế tạo dáng nên tỉa vào đầu mùa xuân hoặc sau đợt ra lộc.

Sâu bệnh hại

Tùng la hán thỉnh thoảng bị rệp mềm, rệp sáp, rệp vảy, nhện đỏ, sâu ăn lá và bệnh đốm lá. Ngắt bỏ lá, cành bị hại để tránh lây lan; khi cần dùng thuốc thì ưu tiên chế phẩm sinh học và phun đúng liều trên nhãn.

Trên đây là những thông tin cơ bản cũng như hướng dẫn trồng, chăm sóc cây tùng la hán. Chúc bạn sớm trồng được những cây tùng la hán phong trần như ý nhé ^^.

Nếu bạn yêu các loại tùng chưng Tết, có thể đọc thêm về tùng bồng lai và cây tùng thơm.

Gợi ý đọc thêm

• Cây tùng thơm: nguồn gốc California, lá thơm mùi chanh, ý nghĩa, cách giâm cành, trồng chậu.
• Tùng bồng lai: nguồn gốc Nhật Bản, đặc điểm, ý nghĩa phong thủy, cách giâm, chiết cành.
• Cây vạn lộc: phân biệt với phú quý, đặc điểm, ý nghĩa phong thủy, độc tính, cách tách bụi.
• Kim ngân lượng: đặc điểm, ý nghĩa phong thủy ngày Tết, cách gieo hạt.