Lan dendro: các nhóm phổ biến, cách trồng và chăm sóc

Giới thiệu về loài lan Dendro

Lan dendro còn gọi là lan hoàng thảo, tên khoa học là Dendrobium. Tên này ghép từ hai từ Hy Lạp cổ: dendron là “cây” và bios là “sự sống” - tức là loài sống trên cây, vì phần lớn các loài dendro là lan phụ sinh (bám trên thân cây), một số khác bám trên đá. Đây là loài lan được phần đông người Việt ưa chuộng để trồng trong vườn nhà, trang trí và biếu tặng.

Lan dendro thuộc họ Lan (Orchidaceae) và là một trong những chi lan lớn nhất, với hơn 1.800 loài (một số tài liệu tính hơn 1.600 loài), chưa kể vô số giống lai. Dendro phân bố rộng khắp Nam Á, Đông Á và Đông Nam Á - gồm cả Việt Nam - tới Úc, New Guinea và nhiều đảo Thái Bình Dương; từ rừng nhiệt đới thấp tới vùng núi cao Himalaya. Vì nơi sống đa dạng như vậy nên có nhóm dendro ưa nóng, có nhóm lại cần mùa đông mát mới ra hoa.

Dendrobium amabile - một loài hoàng thảo bản địa Việt Nam - Ảnh: snotch from Sapporo, Hokkaido, Japan, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Hoa lan dendro có vẻ đẹp nhẹ nhàng, tinh tế. Nhiều loài, như phi điệp hay nhóm Nobile, còn tỏa hương dịu dàng, thanh thoát - ngắm hoa, ngửi hương mà có cảm giác như đang hòa mình vào thiên nhiên. Riêng các giống dendro lai trồng cắt cành thì phần lớn không có mùi hoặc thơm rất nhẹ.

Các nhóm lan Dendro phổ biến hiện nay

Người chơi lan thường chia dendro theo dáng cây và cách ra hoa:

Dendro dạng đứng (dendro lai, dendro “nắng”). Đây là loại bán nhiều nhất ở chợ hoa và tiệm hoa: thân mọc thẳng, lá xanh quanh năm, cành hoa vươn dài từ gần ngọn với nhiều bông. Phần lớn được lai tạo từ loài Dendrobium bigibbum (lan Cooktown của Úc) và các loài họ hàng; giống lai Dendrobium Sonia nổi tiếng nhất. Nhóm này ưa nóng, ưa sáng, ra hoa nhiều đợt trong năm và rất bền, nên được trồng nhiều làm hoa cắt cành. Trong giới chơi lan Việt Nam, dendro lai còn được gọi theo màu và kiểu hoa bằng nhiều tên thương mại như dendro nắng, dendro chớp…

Dendrobium bigibbum (lan Cooktown, Úc) - loài gốc của nhiều giống dendro lai - Ảnh: John E. Hill, CC BY 2.5, Wikimedia Commons

Dendro Nobile. Lai tạo từ loài Dendrobium nobile gốc vùng Himalaya. Hoa mọc thành cụm nhỏ dọc theo các đốt thân, thường có hương thơm. Nhóm này ưa mát: cần một mùa đông mát và tưới ít đi thì mới phân hóa nụ, nên thường nở cuối đông - đầu xuân. Ở miền Bắc hay vùng cao, Nobile dễ ra hoa hơn ở miền Nam.

Dendro Nobile lai - hoa nở dọc theo các đốt thân - Ảnh: Forest and Kim Starr, CC BY 3.0 us, Wikimedia Commons

Dendro dạng thòng (hoàng thảo rủ). Thân dài, mềm, buông rủ xuống - như lan phi điệp (Dendrobium anosmum). Nhóm này thường rụng lá vào mùa khô rồi nở hoa dọc thân trụi lá, rất thơm. Hợp để ghép lên gỗ, treo cao.

Lan phi điệp (Dendrobium anosmum) - dendro dạng thòng - Ảnh: Rhododendrites, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Đặc điểm của loài lan Dendro

Dendro là lan đa thân: cây mọc thành bụi gồm nhiều thân (giả hành), mỗi năm thân mới mọc lên từ gốc. Thân thường dài, chia thành nhiều đốt, màu xanh ánh vàng; tùy giống mà thân to nhỏ, cao thấp khác nhau, có loài thân có sọc mờ. Thân là nơi cây dự trữ nước và dinh dưỡng, nên dendro chịu được những đợt khô ngắn.

Lá mọc so le dọc thân, hình thuôn dài, đầu lá nhọn. Dendro lai dạng đứng giữ lá nhiều năm; còn nhóm Nobile và dạng thòng thường rụng lá trên thân cũ.

Thân đốt, lá thuôn và cành hoa của một cây dendro lai - Ảnh: Yercaud-elango, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Rễ dendro là rễ khí sinh màu trắng xám, mọc ra từ gốc thân, bám vào giá thể hoặc vỏ cây. Rễ phát triển mạnh khi trời ấm và chậm lại trong mùa lạnh. Đôi khi trên thân cũ còn mọc ra cây con có rễ riêng (gọi là keiki) - dùng để nhân giống rất tiện.

Khi cây khỏe và đủ dinh dưỡng, dendro cho nhiều cành hoa từ các đốt gần ngọn (dạng đứng) hoặc dọc thân (Nobile, dạng thòng). Một cành hoa dendro lai thường đẹp được nhiều tuần, có giống tới vài tháng. Trong lúc lan ra hoa, nên che bớt nắng gắt để hoa bền hơn. Khi cành hoa tàn hẳn thì cắt bỏ để cây không mất sức.

Hoa dendro lai Sonia - Ảnh: 阿橋 HQ, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Lợi ích khi trồng lan Dendro

Dendro sai hoa, màu đẹp, hoa lại bền. Ngoài trồng chậu hay ghép lên thân cây làm đẹp sân vườn, vào mùa lan nở rộ bạn có thể cắt những cành hoa đẹp cắm bình trang trí nhà - mình đảm bảo ai ngắm cũng mê tít cho mà xem ^^.

Dendro lai được trồng nhiều làm hoa cắt cành - Ảnh: Yercaud-elango, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Lan dendro có nhiều màu và mang nhiều ý nghĩa tốt đẹp nên rất hợp làm quà tặng vào những dịp kỷ niệm, khai trương, sinh nhật, lễ Tết…

Ý nghĩa của loài lan Dendro

Lan dendro là biểu tượng cho sự sinh sôi nảy nở của đất trời. Với màu sắc tươi tắn, hoa lan dendro mang ý nghĩa của sự tích cực, may mắn và tài lộc cho gia chủ. Mỗi màu dendro lại có một ý nghĩa riêng:

• Dendro tím: tượng trưng cho sự son sắt và thủy chung trong tình yêu.
• Dendro vàng: thể hiện sự sang trọng, sung túc, mong công việc thuận lợi và thành công.
• Dendro đỏ: tượng trưng cho sự nồng cháy, nhiệt huyết trong tình yêu và công việc, kèm lời chúc may mắn về tài lộc.

Hoa lan nói chung còn được xem là biểu tượng của sự cao quý và niềm tin vào một tương lai tốt đẹp.

Cách trồng hoa lan Dendro

Để có một chậu lan dendro đẹp, việc quan trọng là chọn cây giống tốt: cây khỏe, thân mập, rễ trắng chắc, không có vết sâu bệnh.

Mua cây về, nhẹ nhàng gỡ bỏ giá thể cũ đã mục, rửa sạch rễ và dùng kéo sạch cắt bỏ những rễ già, rễ thối, chỉ giữ lại rễ khỏe. Nhiều người ngâm rễ trong dung dịch thuốc trừ nấm pha theo hướng dẫn trên bao bì để phòng nấm bệnh, rồi để cây ráo nước trước khi trồng.

Lan dendro có thể trồng theo hai cách: trồng trong chậu có giá thể, hoặc ghép trực tiếp lên thân cây, khúc gỗ.

Trồng lan dendro trong chậu

Chọn chậu đất nung hoặc chậu nhựa có nhiều lỗ thoát nước, và chậu không nên quá to so với bộ rễ. Giá thể có thể là vỏ thông, than củi, xơ dừa (đã xử lý chát) hoặc trộn các loại với nhau - không dùng đất, vì rễ lan cần thông thoáng. Có thể lót dưới đáy chậu một lớp xốp hoặc than to cho chậu thoát nước nhanh.

Đặt cây vào chậu, xếp rễ gọn gàng rồi cho giá thể vào xung quanh và cố định cây thật chắc (cây lung lay thì rễ non khó bám). Không để giá thể lấp kín gốc thân, kẻo gốc dễ thối. Sau khi trồng, treo cây ở chỗ thoáng mát, nắng nhẹ, phun sương giữ ẩm vào sáng sớm và chiều mát. Khoảng 2 tuần sau, khi cây đã ra rễ mới bám vào giá thể và xanh tốt trở lại thì chăm sóc bình thường.

Ghép lan dendro lên thân cây, khúc gỗ

Ngoài thân cây sống, bạn có thể ghép lan lên khúc gỗ có lớp vỏ dày, xốp. Chỉ cần đặt gốc lan áp vào gỗ, dàn rễ quanh thân gỗ rồi buộc cố định chắc chắn. Chọn chỗ treo nắng nhẹ, thông thoáng. Khi buộc, làm thật cẩn thận để không làm đứt hay dập rễ. Lan ghép gỗ khô nhanh hơn lan trồng chậu nên cần tưới thường xuyên hơn.

Phương pháp nhân giống lan Dendro

Lan dendro được bán khá phổ biến với giá hợp lý - nhà vườn chủ yếu nhân giống bằng nuôi cấy mô. Nếu muốn tự nhân giống tại nhà thì có hai cách đơn giản:

• Tách bụi: với bụi lan trưởng thành có nhiều thân, tách thành từng cụm, mỗi cụm vài thân có rễ. Bôi vôi hoặc thuốc trừ nấm lên vết cắt, để khô rồi trồng vào giá thể như cây mới.
• Tách keiki: khi cây con mọc trên thân đã có vài rễ dài vài centimet thì cắt ra trồng riêng.

Chỉ sau vài tuần cây sẽ hồi phục và bắt đầu phát triển.

Một keiki - cây con mọc trên thân dendro, rễ đã đủ dài để tách trồng riêng - Ảnh: Cultureel Gelderland, CC0, Wikimedia Commons

Cách chăm sóc lan Dendro

Ánh sáng

Lan dendro là loại lan ưa sáng. Lúc mới trồng chỉ nên đặt cây ở nơi râm mát cho cây quen dần, sau đó mới đưa ra chỗ nhiều nắng hơn. Chỗ lý tưởng là nắng sáng hoặc nắng lọc qua lưới che; tránh nắng gắt buổi trưa làm cháy lá. Thiếu sáng thì cây vẫn xanh nhưng ít hoa - đủ nắng thì cây khỏe, nhiều hoa và hoa đậm màu hơn.

Nước tưới

Tưới khi giá thể đã gần khô, đừng để rễ lúc nào cũng ướt sũng. Mùa nắng nóng có thể cần tưới mỗi ngày (với lan ghép gỗ có khi 2 lần/ngày), mùa lạnh và mưa thì giảm hẳn. Tưới vào sáng sớm hoặc chiều mát, phun nhẹ để không làm dập cây. Riêng nhóm Nobile, mùa đông nên tưới thưa hơn để cây phân hóa nụ.

Phân bón

Người chơi lan hay dùng phân NPK pha loãng, bón định kỳ khoảng 1-2 tuần một lần, liều lượng theo hướng dẫn trên bao bì (pha loãng hơn còn hơn đậm quá). Giai đoạn cây đang ra thân mới thường dùng phân nhiều đạm; trước và trong mùa hoa chuyển sang phân nhiều lân như NPK 10-30-10.

Sâu bệnh

Lan dendro hay bị côn trùng (rệp, nhện đỏ, ốc sên) và nấm bệnh xâm hại, nhất là khi chỗ trồng bí gió, ẩm lâu. Nên quan sát cây thường xuyên để xử lý sớm: bắt bỏ côn trùng, cắt bỏ phần bệnh và giữ chỗ trồng thông thoáng.

Một số hình ảnh đẹp của lan Dendro

Dendro Nobile màu vàng - Ảnh: Arne and Bent Larsen, Haarby, Denmark, CC BY-SA 2.5 dk, Wikimedia Commons

Gợi ý đọc thêm

• Lan vảy rồng: hoa vàng tươi thơm, nguồn gốc nam Trung Quốc - Đông Nam Á, phân biệt vảy rắn.
• Lan vũ nữ: nguồn gốc châu Mỹ, đặc điểm, ý nghĩa, các loại vũ nữ phổ biến ở Việt Nam.
• Lan đuôi cáo: phong lan chùm hoa rủ như đuôi cáo, nguồn gốc châu Á.
• Lan giả hạc: hoa tím lớn thơm mùi mâm xôi, nguồn gốc Đông Nam Á, các dạng thường gặp.