Hoa tulip: ý nghĩa, cách chọn củ và trồng ở Việt Nam

Tên “tulip” được cho là bắt nguồn từ một từ tiếng Thổ Nhĩ Kỳ chỉ chiếc khăn xếp (turban), gốc xa hơn là từ dulband của tiếng Ba Tư - có lẽ vì bông hoa trông giống chiếc khăn đội đầu, hoặc vì người Ottoman xưa có thời thích cài hoa tulip lên khăn xếp.

Nguồn gốc xuất xứ của loài hoa tulip

Tulip hoang dại mọc trong một dải rộng từ Nam Âu, Thổ Nhĩ Kỳ đến Trung Á, nhiều nhất ở những thung lũng thuộc dãy núi Thiên Sơn (Tian Shan) và Pamir-Alai. Tulip đã được trồng ở Constantinople (nay là Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ) từ khoảng năm 1055. Đến thế kỷ 15-16, tulip trở thành loài hoa được chuộng bậc nhất và là biểu tượng của Đế quốc Ottoman. Phải đến thế kỷ 16, qua các nhà ngoại giao đến triều đình Ottoman, người Bắc Âu mới biết đến tulip. Và khi người phương Tây biết đến loài hoa này, tulip đã trở thành một trào lưu tại châu Âu, dẫn đến một thời kỳ gọi là Tulip mania (cơn sốt hoa tulip).

Cơn sốt tulip ở Hà Lan

Tulip mania là thời kỳ giá củ tulip ở Hà Lan bị đẩy lên cao chưa từng có vào những năm 1630, lên đến đỉnh điểm vào đầu năm 1637 rồi sụp đổ. Những củ đắt nhất thời ấy là tulip có cánh sọc loang như lửa cháy, như giống nổi tiếng ‘Semper Augustus’. Về sau người ta mới biết những vệt loang đẹp đẽ ấy là do củ bị nhiễm virus sọc tulip (tulip breaking virus), lây qua rệp. Virus làm củ yếu dần, nên ngày nay củ nhiễm bệnh phải hủy bỏ; các giống tulip sọc bán hiện nay là giống lai tạo, sọc do di truyền chứ không phải do bệnh. Nhóm tulip sọc này còn được gọi là tulip “Rembrandt”, đặt theo tên danh họa Hà Lan Rembrandt.

Tulip ‘Semper Augustus’ trong một cuốn sách tranh tulip Hà Lan thế kỷ 17 - vệt sọc đỏ là do virus - Tranh: Tulpenboek Six, phạm vi công cộng, Wikimedia Commons

Đã có rất nhiều bức tranh của thời kỳ hoàng kim Hà Lan vẽ tulip, và kể từ đó tulip gắn liền với Hà Lan. Hiện nay, tulip có hàng nghìn giống và là một trong những loài hoa được ưa chuộng nhất thế giới, vừa trồng làm cảnh, vừa làm hoa cắt cành.

Đặc điểm và màu sắc của hoa tulip

Ở khu vực ôn đới, tulip là một loại hoa lâu năm nở vào mùa xuân. Nghĩa là chỉ cần trồng xuống vườn một lần, là có thể giữ được củ hết năm này tới năm khác. Tulip có rất nhiều loại, tùy vào từng loại mà cây có thể cao từ 10-70 cm.

Hoa: hoa tulip thường to, tròn, đối xứng qua tâm, lưỡng tính (có cả nhị và nhụy), thường có 6 cánh (3 cánh đài và 3 cánh hoa giống hệt nhau).

Lá: Tulip có rất ít lá, thường 2-6 lá, một số loài có đến 12 lá. Lá mọc cách trên ngồng hoa, có một lớp sáp ở bề mặt, màu xanh nhạt đến xanh đậm tùy giống.

Củ: Củ tulip có một lớp thịt bao quanh mầm ở giữa, ngoài cùng là lớp vỏ lụa màu nâu, có thể có một lớp lông ở mặt trong vỏ.

Màu sắc: Màu sắc của hoa tulip vô cùng rực rỡ và đa dạng, có rất nhiều màu đơn (trắng, vàng, đỏ, hồng, cam, tím từ đậm tới nhạt) và các màu pha trộn, với rất nhiều hình dáng, cả cánh tròn lẫn cánh dài, cánh nhọn, cánh tua rua, cả đơn và kép (đơn là các loại có một lớp cánh, kép thì có hai lớp cánh trở lên).

Tulip đỏ trên cánh đồng ở Hà Lan - Ảnh: rboed*, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Phân nhóm hoa tulip

Tulip thuộc họ Loa kèn (Liliaceae), phân họ Lilioideae - cùng phân họ với hoa ly. Chi Tulipa có khoảng 75 loài, được chia thành 4 phân chi:

• Clusianae (4 loài)
• Orithyia (4 loài)
• Tulipa (52 loài)
• Eriostemones (16 loài)

Các giống tulip trồng làm hoa hiện nay phần lớn là giống lai của loài Tulipa gesneriana. Các loài tulip hoang dại, cây thấp, hoa nhỏ, được giới làm vườn gọi là “tulip botanical”.

Tulip vẹt (Parrot) - một nhóm giống lai cánh xẻ tua, gợn sóng - Ảnh: Kor!An (Корзун Андрей), CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Phân bố và môi trường sống của hoa tulip

Tulip hoang dại phân bố chủ yếu quanh vĩ tuyến 40 độ Bắc: từ Đông Nam châu Âu (Hy Lạp, vùng Balkan, Bulgaria, Romania, Ukraine, Nga), Thổ Nhĩ Kỳ, vùng Levant (ven bờ Đông Địa Trung Hải) qua Kavkaz, Iran, Trung Á (Turkmenistan, Uzbekistan, Kazakhstan, Kyrgyzstan) tới tận dãy Pamir-Alai và Thiên Sơn. Xa hơn về phía đông, tulip còn mọc ở phía tây dãy Himalaya, Nam Siberia, Mông Cổ và Tây Bắc Trung Quốc.

Dù ngày nay tulip có mặt khắp vùng Địa Trung Hải và châu Âu, phần lớn những khu vực này không phải nơi phân bố tự nhiên của chúng - tulip được những người du hành và thương nhân đem đến châu Âu từ Anatolia và Trung Á.

Tulip hợp với vùng núi có khí hậu mát mẻ, mùa đông lạnh, mùa hè khô; trong tự nhiên chúng mọc nhiều ở cao nguyên, sơn nguyên, sau này được trồng nhiều ở những cánh đồng, những khu vườn và ven đường.

Hiện nay, Hà Lan là đất nước nổi tiếng nhất với tulip, bởi Hà Lan có ngành công nghiệp trồng hoa lâu đời, không những lai tạo rất nhiều giống hoa (không chỉ tulip) mà còn biến nó thành một ngành công nghiệp vô cùng phát triển. Củ giống hoa Hà Lan gần như có mặt trên toàn thế giới. Ngoài Hà Lan, tulip cũng được trồng nhiều ở Mỹ và nhiều nước châu Âu khác. Tuy nhiên, ở Việt Nam thì chúng ta hầu hết mua củ giống từ Hà Lan, và đây là nguồn chính cho sự đam mê của chúng ta.

Vườn hoa Keukenhof (Hà Lan) mùa tulip - Ảnh: Willem van Valk, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Tulip có độc không?

Tulip độc với chó, mèo và ngựa (ASPCA), chất độc tập trung nhiều nhất ở củ. Vật nuôi gặm phải lá, hoa hay đào củ lên ăn có thể bị nôn, chảy nước dãi, tiêu chảy. Với người, nhựa củ tulip có thể gây ngứa, viêm da tay nếu cầm, bóc củ nhiều - nên đeo găng khi xử lý củ. Đặc biệt, củ tulip trông hơi giống củ hành, đừng để trẻ nhỏ nhầm lẫn.

Trồng hoa tulip ở Việt Nam

Nếu trước kia, chúng ta chỉ biết đến tulip trong sách truyện và thật sự vô cùng yêu thích loài hoa xinh đẹp này bởi nó đã đi vào quá nhiều tác phẩm nghệ thuật, văn học, hội họa, nhiếp ảnh, phim ảnh… thì hiện tại, chúng ta đã có thể tự tay trồng được loài hoa xinh đẹp này ngay tại Việt Nam.

Theo như mình nhớ, khoảng chục năm trước, tulip mới chỉ được trồng tại Đà Lạt và người yêu hoa phải bỏ ra một cái giá không nhỏ cho sự yêu thích của mình. Nhưng tình yêu hoa đã giúp chúng ta khám phá và tìm ra cách trồng những loài hoa có vẻ “khó nhằn”. Tulip là một trong những loài hoa “khó nhằn”, và hiện tại, ở những khu vực có mùa đông lạnh như miền Bắc, Bắc Trung Bộ và vùng cao Tây Nguyên là có thể tự trồng được những chậu tulip cho riêng mình rồi, chỉ cần tuân theo những chỉ dẫn nhất định.

Sau đây mình sẽ giới thiệu cho các bạn những điều cần biết khi trồng tulip ở Việt Nam nhé!

Nguồn củ giống tulip

Đầu tiên, chúng ta cần phải nhớ là tulip trồng chơi được là trồng từ củ. Hạt tulip có thật, nhưng cây gieo từ hạt phải mất 5-8 năm mới đủ lớn để ra hoa - đó là việc của các nhà lai tạo giống. Vì thế khi đọc được quảng cáo hay trang bán hàng nào đó bán “hạt tulip” hứa vài tháng ra hoa, thì chúng ta cần hiểu ngay đó là lừa đảo. Mình nói đến vấn đề này là bởi vì hiện nay có rất nhiều người lợi dụng tình yêu hoa của mọi người để lừa đảo, kiếm tiền bất chính, gây ra rất nhiều cảm xúc khó chịu, thậm chí chán chường, đánh mất niềm tin.

Thứ hai, chúng ta cần phải chọn nơi mua củ đảm bảo, vì ngay cả ở Hà Lan cũng có những nguồn củ không đạt chất lượng (củ không đủ cỡ, bảo quản không tốt, thậm chí củ tồn từ năm trước). Củ tulip đạt chất lượng là củ to, cỡ 12-14 (tức là chu vi củ khoảng 12-14 cm), có lớp vỏ ngoài bóng, phần thịt trắng, chắc, không bị xây xước nhiều, không bị nấm mốc. Nếu là lần đầu mua củ trồng thì nên mua chỗ quen, có uy tín. Quan trọng nhất là đừng ham rẻ, vì có nhiều trường hợp người bán dùng củ con nhỏ tách từ cây năm trước, không đủ cỡ ra hoa, thậm chí dùng các loại củ rẻ tiền khác (không phải tulip) bán cho người mua chưa biết gì.

Củ tulip: lớp vỏ lụa nâu bên ngoài, thịt củ trắng chắc - Ảnh: User:Amada44, Public domain, Wikimedia Commons

Củ tulip trồng Tết là củ đã được xử lý lạnh ở nơi sản xuất (vì tulip cần trải qua một thời gian lạnh mới ra hoa), chỉ bán vào khoảng trước Tết 35-45 ngày. Ngoài khoảng thời gian đó thì cũng khó có củ đảm bảo nữa đâu.

Cách trồng tulip ở Việt Nam

Sau khi đã chọn được củ giống tốt, chúng ta cần phải biết cách trồng cho đúng thì mới đảm bảo có được những chậu tulip xinh đẹp.

Trồng tulip ở Việt Nam rất khác ở những nước ôn đới, về cả thời điểm và cách chăm sóc. Ở những nước ôn đới, tulip là một loài hoa lâu năm (sau mùa hoa, củ được nuôi lớn trong đất, ngủ qua mùa hè, trải qua mùa đông lạnh rồi đến mùa xuân lại đơm hoa), trồng vô cùng dễ, chỉ cần vùi vào đất và… đợi. Nhưng ở Việt Nam thì tulip chỉ trồng được một vụ vào mùa lạnh, khá là phức tạp, nên chúng ta cần lưu ý như sau:

• Chuẩn bị đất trồng: Giá thể trồng tơi xốp, sạch, đủ dinh dưỡng, không nhiễm nấm bệnh. Để đảm bảo, trước khi trồng tulip nên xử lý giá thể bằng cách ủ với nấm đối kháng Trichoderma, hoặc trộn thuốc trừ nấm theo đúng liều trên nhãn.
• Xử lý củ trước khi trồng: Bóc bỏ lớp vỏ lụa nâu bên ngoài củ tulip (đeo găng tay), ngâm củ vào dung dịch thuốc trừ nấm pha đúng liều trên nhãn trong khoảng 10-15 phút (không được ngâm lâu hơn vì củ sẽ hỏng), sau đó vớt ra để ráo nước rồi trồng.
• Cách trồng tulip: Cho giá thể vào chậu trước, để cách miệng chậu khoảng 15 cm, rồi xếp củ tulip vào chậu, có thể xếp khít hoặc cách xa nhau tùy theo mong muốn. Sau đó, lấp giá thể đã xử lý kín củ tulip. Cần phải lấp kín củ để tránh củ bị nhiễm nấm bệnh.

Sau khi trồng, tưới đẫm giá thể. Đảm bảo giá thể luôn ẩm, nhưng không bị úng nước (vì thế nên chọn chậu dễ thoát nước và giá thể tơi xốp). Để chậu chỗ có nắng nhẹ khoảng 2-4 giờ mỗi ngày, vì nếu thiếu nắng thì cây bị vóng, nụ dễ bị héo khó ra hoa.

Lưu ý: Vì tulip thích mát mẻ (nhiệt độ dưới khoảng 25°C), nên những ngày nắng nóng trên 25 độ thì không để tulip ngoài nắng. Cũng chính vì thế mà tulip chủ yếu chỉ trồng được vào mùa đông ở miền Bắc và những vùng cao mát mẻ.

Nhớ là luôn giữ độ ẩm của giá thể trồng tulip ở mức vừa phải, không được để quá khô, cũng không để quá ướt.

Nếu đảm bảo được những điều trên, thì chỉ sau khoảng 20-30 ngày trồng, chúng ta đã có được những chậu tulip xinh đẹp rồi. Tới lúc đó, chúng ta cũng có thể nhổ tulip lên để cắm vào lọ, hoặc trồng vào chậu đẹp để bày biện trong nhà.

Ý nghĩa và biểu tượng của hoa tulip

Tulip nổi tiếng vì vẻ đẹp và màu sắc rực rỡ, nhưng phía sau nó còn có truyền thuyết nữa. Như ở trên mình đã nói về cái tên của tulip, tên loài hoa này bắt nguồn từ chiếc khăn xếp của người Thổ Nhĩ Kỳ, Ba Tư (Iran ngày nay) xưa. Phía sau nó còn có một câu chuyện tình yêu, mình sẽ kể lại cho các bạn nhé!

Câu chuyện về tulip - Tình yêu hoàn hảo

Tulip là biểu tượng của tình yêu sâu sắc và hoàn hảo. “Tình yêu hoàn hảo” (perfect love) gắn liền với những câu chuyện cổ của Thổ Nhĩ Kỳ và Ba Tư về tình yêu giữa Farhad và Shirin.

Có khá nhiều “phiên bản” của câu chuyện này bởi truyện đã được kể từ rất lâu rồi. Trong đó, một câu chuyện kể rằng, Farhad là một hoàng tử, chàng đã phải lòng một cô gái xinh đẹp tên là Shirin. Tuy nhiên, nàng đột nhiên qua đời, và cái chết của nàng khiến trái tim hoàng tử tan nát. Chuyện kể rằng, trong lúc tuyệt vọng, Farhad đã cưỡi ngựa lao xuống vực, và những bông hoa tulip màu đỏ đã mọc lên từ nơi máu của chàng thấm xuống đất.

Một phiên bản khác lại kể rằng, Farhad là một thợ đá, còn Shirin là một công chúa. Người thợ đá đã cố gắng chinh phục trái tim của công chúa nhưng thất bại. Trái tim tan nát, chàng đã trèo lên những ngọn đồi để chơi những bản nhạc đẹp đẽ tôn thờ công chúa Shirin. Khi nàng nghe những bài hát của chàng, nàng đã yêu chàng say đắm mặc kệ sự phản đối của vua cha. Sau đó, nhà vua thử thách Farhad bằng cách yêu cầu chàng đào một con kênh vô cùng lớn xuyên núi để chứng minh tình yêu.

Câu chuyện tình yêu giống như câu chuyện của Romeo và Juliet. Vua đã sai người đến nói dối Farhad rằng Shirin đã chết. Vô cùng buồn bã và tuyệt vọng, người thợ đá đã tự kết liễu đời mình. Khi công chúa biết chàng chết, nàng cũng đau khổ không kém và đi theo chàng sang thế giới bên kia. Những bông hoa tulip mọc lên nơi máu của họ nhỏ xuống đất như một biểu tượng của tình yêu vĩnh cửu mà họ dành cho nhau.

Ý nghĩa của hoa tulip

Giống như nhiều loài hoa khác, tulip có rất nhiều ý nghĩa gắn liền với nó. Từ câu chuyện của Farhad và Shirin, ý nghĩa phổ biến nhất của loài hoa này là tình yêu sâu sắc và hoàn mỹ - đặc biệt là tulip đỏ. Ngoài ra, tulip còn là một trong những bông hoa đầu tiên nở vào mùa xuân, nên còn mang ý nghĩa sự hồi sinh và bắt đầu một cuộc đời mới. Đó là lý do tại sao tulip là một món quà vô cùng phù hợp cho bất cứ ai mới chuyển về nhà mới hay bắt đầu công việc mới.

Nếu bạn thích trồng hoa củ chơi Tết, có thể đọc thêm về hoa ly - cùng họ với tulip nhưng dễ trồng hơn ở Việt Nam, hoa lay ơn và hoa thủy tiên.

Gợi ý đọc thêm

• Hoa ly: sự tích, ý nghĩa từng màu, phân biệt ly thơm Oriental, ly Asiatic, ly kép.
• Lay ơn: đặc điểm, cách chọn củ, trồng lay ơn trong chậu chơi Tết.
• Thủy tiên: đặc điểm, ý nghĩa ngày Tết, cách gọt củ, trồng nước.
• Cát tường: nguồn gốc, đặc điểm, cách trồng và chăm sóc để cây không bị lùn.