Hoa trang (mẫu đơn ta): các loại, cách trồng và chăm sóc

Giới thiệu về hoa trang - Ixora

Ixora - chi đơn, trang - là một chi thực vật có hoa thuộc họ Cà phê (Rubiaceae, trước đây hay gọi là họ Thiến thảo). Hiện nay chi này có khoảng 500-560 loài, đều là cây thường xanh (xanh quanh năm) vùng nhiệt đới. Các vùng phân bố chính là nhiệt đới châu Á, châu Phi, các đảo Thái Bình Dương và châu Mỹ Latin, nhưng tập trung nhiều nhất ở nhiệt đới châu Á.

Ixora cũng thường được trồng ở những vùng khí hậu ấm của nước Mỹ như Florida. Ở đó, ixora còn có tên West Indian jasmine, jungle geranium… Ixora còn có rất nhiều cái tên khác nhau nữa.

Ở Việt Nam, nhiều người hay gọi Ixora là hoa trang, mẫu đơn ta hoặc hoa đơn. Cái tên mẫu đơn dễ gây nhầm lẫn với một loài hoa khác hoàn toàn là hoa mẫu đơn - Peony mà mình có giới thiệu ở bài trước. Vì tên gọi ấy dễ nhầm lẫn, nên mình không gọi bạn ấy là mẫu đơn, mà gọi là hoa trang.

Hoa trang là tên gọi phổ biến ở miền Nam, miền Bắc thường gọi là mẫu đơn ta. Cây chủ yếu ở dạng cây bụi hoặc gỗ nhỏ mọc thẳng đứng, hoa mọc thành chùm gồm nhiều bông nhỏ, mỗi bông là một ống hoa dài loe ra 4 cánh. Lá trang mọc đối, các cặp lá xếp chữ thập, dài khoảng 10-20 cm tùy loài. Là cây nhiệt đới cho hoa quanh năm, hoa trang thường được trồng làm cảnh, trồng hàng rào, có thể cắt tạo thế hoặc tạo hình.

Hoa trang đỏ (Ixora coccinea) nở dày cả bụi - Ảnh: Challiyan tại Wikipedia tiếng Malayalam, CC BY-SA 2.5, Wikimedia Commons

Như ở trên đã nhắc đến, các loài hoa thuộc chi trang đều là cây thường xanh, quanh năm có lá xanh, và cho hoa quanh năm nếu ở vùng nhiệt đới. Cây cực kỳ khỏe và rất ưa nắng, nắng càng nhiều thì cây càng cho nhiều hoa. Ở xứ lạnh, loài cây này chỉ trồng ngoài trời được ở vùng khí hậu ấm (vùng chịu lạnh USDA từ 9-10 trở lên); những nơi có mùa đông lạnh, cây không chịu nổi nhiệt độ thấp, phải giữ trong nhà kính ấm để qua đông.

Như ở trên mình đã nói, ixora là một chi rất rộng, cùng có những đặc điểm chung như lá mọc đối, thân gỗ mọc bụi, hoa mọc từng chùm, nhưng khác nhau ở lá bóng hay không bóng, đầu lá nhọn hay tròn, lá bản rộng hay nhỏ, thân bụi rất cao hoặc rất lùn. Dựa vào đó mà người ta trồng chúng với mục đích khác nhau: loại thân bụi cao trồng bồn đất to, hàng rào; loại thân thấp lùn trồng chậu, to nhỏ tùy kích cỡ cây.

Nếu bạn ở vùng nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, việc chăm sóc cây hoa trang vô cùng đơn giản, vì thế ở Việt Nam loài hoa này cực kỳ phổ biến. Trước kia, các loại trang trồng làm cảnh ở Việt Nam không nhiều, nhưng gần đây xuất hiện rất nhiều loại mới lạ, nhập từ các nước láng giềng có cùng vùng khí hậu.

Ý nghĩa của hoa trang

Ở miền Nam, bông trang là một trong những loài hoa quen thuộc nhất để dâng cúng trên bàn thờ ông bà, Phật, vì hoa bền, màu đẹp, mọc thành chùm tròn đầy đặn. Ở Ấn Độ, Sri Lanka, hoa trang đỏ cũng được dùng nhiều trong lễ cúng ở đền thờ. Vì vậy hoa trang mang ý nghĩa của lòng thành kính.

Với những chùm hoa đỏ, cam rực rỡ, tròn đầy, nở quanh năm, hoa trang còn tượng trưng cho sự sung túc, may mắn, thịnh vượng - những chậu trang Thái đỏ, cam rất được chuộng chưng Tết, đặt trước cửa nhà, cửa hàng.

Một số loài hoa trang phổ biến

Chi trang có rất nhiều loài khác nhau, 500-600 loài cơ. Vì vậy mình chỉ điểm danh một số loại, hoặc là đã có mặt ở Việt Nam từ rất lâu, hoặc là mới được ưa chuộng, hoặc là những loại mà mình thấy rất xinh đẹp, có thể sau này vì yêu thích mình sẽ sưu tầm thôi, nhé!

Trang trắng - Ixora finlaysoniana

Loại này rất phổ biến ở Việt Nam, cây thân gỗ phát triển khá mạnh. Hoa màu trắng, cánh hoa nhỏ, chùm hoa to, có mùi thơm rất ngọt. Đây là loại mà mình thấy phát triển cực nhanh và dễ. Tuy nhiên, không nên trồng chung bụi với các loại khác vì bạn ấy lấn rất mạnh, sẽ khiến những loại khác bị yếu thế. Loài này có thể nhân giống bằng cây con mọc từ rễ, giâm cành và hạt.

Trang trắng - Ixora finlaysoniana - Ảnh: Mokkie, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Trang đỏ - Ixora coccinea

Đây là loài bản địa Nam Ấn Độ và Sri Lanka, hiện nay được trồng ở khắp vùng nhiệt đới, cận nhiệt đới trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Ngoài màu đỏ, nhờ lai tạo loài này còn có màu hồng, cam, vàng.

Hoa trang vàng - Ảnh: Jim Evans, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Trang Thái - Dwarf Ixora

Đây là loại hoa trang lùn, được trồng rất phổ biến vì cây nhỏ, tán sum đều và tròn, cây chỉ cao khoảng 40-60 cm, sai hoa, lá nhỏ vừa phải rất đẹp. Loại này được gọi là trang Thái có lẽ bởi nó được nhập vào Việt Nam từ Thái Lan. Màu sắc gồm đỏ, cam, vàng, hồng; vì hợp trồng chậu hơn các loại cao nên bạn ấy cũng rất được ưa thích, nhất là với những người yêu hoa ở thành phố.

Trang sen - Mini double red ixora

Đây là loại trang mà mình thấy rất rất đặc biệt. Lần đầu tiên nhìn thấy bạn ấy mình cảm thấy rất sửng sốt. Mình đã biết đến hoa trang từ 30 năm trước, từ những giống thông thường của Việt Nam đến rất nhiều loại mới, thì đều là những loại chỉ khác nhau một chút về màu sắc, độ lớn, hình dạng cánh hoa, còn lại đều có đặc điểm chung là mỗi bông hoa có 4 cánh. Nhưng loại này, mỗi bông hoa nhỏ đều xếp tầng tầng lớp lớp vài lớp cánh, khiến mình vừa kinh ngạc vừa thích thú. Loại này mình mới chỉ biết có màu đỏ, màu sắc tươi tắn, lá nhỏ, bóng. Ở Việt Nam, bạn ấy được gọi là trang sen, có lẽ vì những lớp cánh nhỏ xếp chồng lên nhau trông như một bông hoa sen nhỏ xíu vậy.

Cách nhân giống hoa trang

Hoa trang nhân giống phổ biến nhất bằng giâm cành:

1. Chọn cành bánh tẻ khỏe, không mang hoa, dài khoảng 10-15 cm, có 2-3 cặp lá.
2. Cắt vát gốc cành, tỉa bỏ lá phía dưới, giữ 1-2 cặp lá trên cùng (cắt bớt nửa phiến lá).
3. Chấm gốc cành vào thuốc kích rễ (không bắt buộc), cắm vào giá thể ẩm, tơi xốp như xơ dừa trộn trấu hun hoặc cát.
4. Đặt nơi râm mát, giữ ẩm (có thể trùm túi nilon trong). Sau khoảng 3-6 tuần cành ra rễ, bật chồi mới.

Ngoài ra có thể chiết cành (nhanh có cây to) hoặc gieo hạt (lâu, cây con có thể khác cây mẹ).

Một số lưu ý khi trồng cây hoa trang

Ánh sáng

Cây hoa trang rất yêu nắng, nên để trồng được cây hoa đẹp thì nên trồng bạn ấy ở nơi có thật nhiều nắng trực tiếp. Nếu trồng chậu thì để chậu nơi có càng nhiều nắng càng tốt, có thể di chuyển theo mùa để “hứng nắng”.

Nước

Cây trang ưa đất ẩm đều, không thích khô; nếu để khô kiệt cây rất dễ rụng lá, rụng nụ. Mặc dù vậy, trồng chậu thì vẫn phải chọn chậu dễ thoát nước để cây không bị úng rễ nha. Trồng đất thì không cần chăm kỹ lắm, chỉ cần chọn chỗ thoát nước tốt và tưới cây hằng ngày vào mùa khô.

Đất

Hoa trang thích đất hơi chua (độ pH khoảng 5-6,5). Đất kiềm (pH cao, nhiều vôi) làm cây khó hút sắt, lá non bị vàng gân xanh (vàng lá do thiếu sắt), ra hoa kém. Vì vậy không nên bón vôi cho hoa trang; nếu lá non vàng gân xanh có thể bổ sung phân vi lượng có sắt theo hướng dẫn trên bao bì.

Trước khi trồng làm đất kỹ và trộn với phân lót: phân mùn, phân hữu cơ (phân chuồng hoặc rác hữu cơ đã ủ hoai), phân vi sinh hoặc phân NPK loại bón lót. Mình khuyên các bạn nên dùng phân hữu cơ để đất tơi xốp được bền lâu hơn, cũng tốt hơn cho môi trường.

Cắt tỉa

Để có một bụi hoa trang xinh đẹp cần để ý một chút đến việc cắt tỉa. Mỗi khi cây cho hoa xong nên cắt bỏ những chùm hoa tàn; cành nào vươn quá cao có thể mạnh dạn cắt bỏ để tạo bụi sum đẹp. Hoa trang ra hoa ở đầu cành mới, nên tỉa đúng lúc giúp cây ra nhiều chùm hoa hơn.

Phân bón

Là cây thân gỗ ra hoa quanh năm nên nhu cầu dinh dưỡng của hoa trang khá cao. Để cây cho hoa thường xuyên, lá bóng đẹp, nên bón phân hằng tháng hoặc hằng quý, tùy chậu cây to hay nhỏ và tùy phân hữu cơ hay vô cơ.

Trồng cây hoa trang chỉ đơn giản thế thôi, không có nhiều khó khăn lắm đâu. Chỉ cần để tâm một chút là sẽ có một bụi, một chậu hoa trang có hoa liên tục để ngắm rồi. Hãy luôn ghi nhớ là bạn ấy cần rất nhiều nắng đấy nhé! Riêng với chậu nhỏ ở Việt Nam, những thời điểm cực kỳ nóng của mùa hè thì nên để chỗ râm mát một chút (nắng nửa ngày, khoảng 4-6 giờ) hoặc che lưới cho bạn ấy nếu ở chỗ nắng cả ngày. Còn ở bồn đất to hoặc ngoài vườn thì không cần đâu, chỉ cần tưới nước là bạn ấy rất ổn rồi.

Gợi ý đọc thêm

• Hoa thanh điệp: nguồn gốc Đông Phi, hoa xanh hình bướm, nơi trồng, giâm cành.
• Tuyết sơn phi hồng: nguồn gốc Texas, đặc điểm, phân biệt với ngọc phù dung, cách trồng ưa nắng.
• Nguyệt quế: hoa trắng thơm, quả đỏ cam, nguồn gốc Nam - Đông Nam Á.
• Cây siro: nguồn gốc Ấn Độ, đặc điểm gai nhọn, quả đỏ - đen.