Hoa thủy tiên: cách gọt củ, trồng và chăm sóc nở đúng Tết

Tên gọi, phân bố của loài hoa thủy tiên

Thủy tiên có danh pháp khoa học là Narcissus tazetta L., thuộc chi Thủy tiên (Narcissus), họ Loa kèn đỏ (Amaryllidaceae). Trong tiếng Anh, loài này được gọi là paperwhite, bunch-flowered daffodil hay Chinese sacred lily (thủy tiên Trung Hoa). Cần phân biệt với daffodil - tên chung của cả chi, thường dùng cho loài thủy tiên vàng kèn lớn Narcissus pseudonarcissus, loài hoa biểu tượng của xứ Wales.

Narcissus tazetta phân bố tự nhiên trên một vùng rộng từ ven Địa Trung Hải tới Trung Đông và Trung Á. Dạng thủy tiên chơi Tết quen thuộc ở Việt Nam là N. tazetta var. chinensis, được trồng lâu đời ở Trung Quốc và Nhật Bản; củ giống bán dịp Tết phần lớn nhập từ Trung Quốc.

Ở châu Âu, thủy tiên được trồng thành những cánh đồng lớn - Ảnh: J.Hannan-Briggs, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Đặc điểm của loài hoa thủy tiên

Thủy tiên là cây thân hành sống lâu năm, cao trung bình khoảng 20-60 cm; N. tazetta là một trong những loài cao nhất chi, có cây tới 80 cm. Củ trông giống củ hành tây: ở giữa là củ mẹ lớn, xung quanh là các củ con (mầm sườn).

Lá thủy tiên hình dải dài, đầu hơi nhọn, hơi dày, màu xanh đậm và bóng - trông rất giống lá tỏi, nên cần để xa khu vực bếp, tránh nhầm lẫn (xem lưu ý độc tính bên dưới).

Hoa mọc thành chùm ở đầu cán hoa, mỗi chùm có thể tới khoảng 8 bông. Mỗi bông gồm 6 cánh trắng xếp hình sao, ở giữa là tràng phụ hình chén nhỏ màu vàng tươi. Nhiều giống lai có cánh kép, bông tròn như quả cầu. Hoa có hương thơm dễ chịu.

Thủy tiên dạng var. chinensis - dạng chơi Tết quen thuộc - Ảnh: Chihiro H, CC BY 3.0, Wikimedia Commons

Thủy tiên thường nở vào cuối đông - đầu xuân; ở Việt Nam, củ được gọt và canh để nở đúng dịp Tết. Cây đẹp từ lá, hoa tới bộ rễ: khi trồng nước, rễ mới mọc ra trắng muốt, bóng, nhiều hình thù - cũng là một phần thú chơi.

Ý nghĩa của loài hoa thủy tiên

Theo quan niệm dân gian, thủy tiên mang lại may mắn, tài lộc cho gia đình, nhất là khi hoa nở đúng giao thừa hay sáng mùng Một. Hoa trắng, thơm, mọc từ một bát nước trong còn được xem là biểu tượng của sự thanh khiết, cao quý.

Mỗi màu thủy tiên cũng thường được gắn với một ý nghĩa riêng:

Thủy tiên trắng - nhẹ nhàng, thanh khiết, tượng trưng cho sự tinh khôi và an nhiên; hợp để tặng người thân, bạn bè, đồng nghiệp.

Thủy tiên trắng - Ảnh: Zachi Evenor, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Thủy tiên vàng - biểu trưng cho sự quan tâm, khởi đầu mùa xuân, sự hồi sinh và lòng kính trọng. Ở phương Tây, thủy tiên vàng là hoa của tháng 3.

Thủy tiên vàng (Narcissus pseudonarcissus) - Ảnh: Johnathan J. Stegeman, CC BY-SA 2.5, Wikimedia Commons

Thủy tiên hồng (các giống có tràng phụ hồng) - thể hiện sự ngọt ngào, hạnh phúc trong tình cảm đôi lứa và gia đình.

Giống thủy tiên có tràng phụ màu hồng - Ảnh: ポンダ宮, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Tết đến, người Hà Nội thường mua củ thủy tiên về gọt tỉa thành nhiều dáng - cua, rồng, phượng, giỏ hoa - rồi trồng trong bát sứ, lọ thủy tinh. Bình thủy tiên đẹp cả ở bộ rễ trắng, lá uốn mềm, hoa tinh khiết và hương thơm thanh thoát, đặt ở bàn khách, bàn làm việc hay kệ sách đều hợp. Cùng với hoa đào, cúc đại đóa hay địa lan, thủy tiên là một trong những loài hoa Tết quen thuộc nhất.

Thủy tiên trồng thành khóm làm cảnh quan - Ảnh: Johann Jaritz, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Cách trồng và chăm sóc cây hoa thủy tiên

Chọn củ giống

Muốn có bình thủy tiên đẹp, trước hết phải chọn củ khoẻ: củ to, mập, tròn, chắc, vỏ ngoài màu nâu sáng bóng, có vân dọc rộng; càng nhiều củ con xung quanh càng cho nhiều cán hoa. Để phân biệt mầm hoa và mầm lá, bóp nhẹ củ: chồi hoa thì củ chắc, có trụ và đàn hồi; chồi lá thì củ xốp, lép, không đàn hồi.

Củ thủy tiên đang nảy mầm - Ảnh: Pauloleong2002, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Sơ chế và gọt củ

Lưu ý trước khi gọt: nhựa củ thủy tiên có thể gây ngứa, kích ứng da - nên đeo găng tay, rửa tay kỹ sau khi làm và không để trẻ nhỏ nghịch củ.

1. Lột bỏ lớp vỏ nâu bên ngoài, rửa sạch, gọt bỏ phần rễ đen già ở đế củ.
2. Ngâm củ trong nước sạch khoảng 48 giờ cho căng mọng, dễ tách vỏ.
3. Khía nhẹ từ trên xuống khoảng 2/3 củ, khía vòng quanh rồi tách từng lớp vảy củ. Cẩn thận không cắt vào mầm hoa.
4. Gọt xong, ngâm củ lại vào nước sạch để rửa nhựa.

Có 3 cách trồng thủy tiên: trồng đất, trồng sỏi và trồng nước (thủy sinh). Trồng sỏi và trồng nước được ưa chuộng hơn vì đẹp và sạch.

Trồng hoa thủy tiên trong sỏi

Cho sỏi vào khoảng 2/3 chậu hoặc bình, đặt củ lên trên, rễ hướng xuống. Đổ nước tới ngang phần rễ, không để nước ngập củ vì củ sẽ úng, thối; thay nước thường xuyên. Đặt chậu nơi thoáng, đủ sáng.

Trồng hoa thủy tiên trong nước (thủy sinh)

Đặt củ đã gọt vào bát hoặc bình, đổ nước sạch chỉ chạm phần đế và rễ, không ngập củ, và tránh xoay đổi hướng củ khi thay nước. Những ngày đầu củ ra nhiều nhớt, cần thay nước và rửa nhẹ thường xuyên. Trồng nước chỉ cần nước sạch, không cần phân bón; nước bẩn sẽ làm rễ thối.

Canh cho hoa nở đúng Tết

Từ lúc gọt củ tới lúc hoa nở thường mất khoảng 3-5 tuần, tuỳ nhiệt độ: trời ấm hoa nở nhanh, trời rét nở chậm. Người chơi lâu năm thường gọt củ khoảng 20-30 ngày trước Tết và điều chỉnh: hoa có vẻ chậm thì đưa ra chỗ ấm, nhiều sáng; hoa có vẻ sớm thì để nơi mát hơn. Đây là kinh nghiệm, cần theo dõi thời tiết từng năm.

Sau khi hoa tàn

Củ đã gọt tỉa và trồng nước thường kiệt sức, rất khó ra hoa lại vào năm sau, nên phần lớn người chơi chỉ chơi một mùa. Củ không gọt, trồng trong đất thì có thể nuôi tiếp: cắt cán hoa đã tàn, giữ lá cho cây quang hợp tới khi lá úa tự nhiên, rồi dỡ củ, hong khô và cất nơi khô ráo, thoáng mát tới mùa trồng sau.

Điều kiện sinh trưởng tốt nhất của hoa thủy tiên

Nhiệt độ và ánh sáng

Thủy tiên ưa khí hậu mát, không chịu được nóng quá hay rét quá. Cây ưa sáng: trong thời gian lớn nên đặt gần cửa sổ, nhận khoảng 6 giờ sáng mỗi ngày; thiếu sáng, lá vươn dài, yếu và ít hoa. Khi trưng trong nhà, đặt nơi có ánh sáng tán xạ, gần cửa kính.

Đất trồng và phân bón

Nếu trồng trong đất, chọn đất vừa giữ ẩm vừa thoát nước tốt, trộn nhiều mùn hữu cơ, pH khoảng 5-7,5. Có thể bón thêm ít phân, hạn chế phân giàu đạm. Trồng nước và sỏi thì không cần bón phân.

Lưu ý về độc tính

Toàn bộ cây thủy tiên, đặc biệt là củ, chứa các alkaloid gây ngộ độc: ăn phải có thể gây buồn nôn, nôn, tiêu chảy, chóng mặt, run rẩy, hôn mê và có thể tử vong. Đã có những trường hợp ngộ độc do nhầm củ thủy tiên với hành, hoặc nhầm lá với lá tỏi. Thủy tiên cũng độc với chó, mèo. Hãy để củ và bình hoa ngoài tầm với của trẻ nhỏ, vật nuôi; nếu nghi ngộ độc, đưa ngay tới cơ sở y tế.

Gợi ý đọc thêm

• Lay ơn: đặc điểm, cách chọn củ, trồng lay ơn trong chậu chơi Tết.
• Hoa ly: sự tích, ý nghĩa từng màu, phân biệt ly thơm Oriental, ly Asiatic, ly kép.
• Hoa tulip: nguồn gốc Trung Á, cơn sốt tulip Hà Lan, đặc điểm, ý nghĩa, độc tính.
• Địa lan: đặc điểm, các loại địa lan chơi Tết, ý nghĩa, cách trồng, giá thể, tưới.