Hoa súng (Nymphaea): ý nghĩa, cách trồng, chăm sóc

Súng và sen hay bị nhầm vì cùng mọc trong nước, nhưng thuộc hai họ khác nhau. Bài này giúp bạn phân biệt, hiểu các nhóm súng và cách trồng súng trong chậu.

Tên gọi và phân biệt với hoa sen

“Nymphaeaceae” là tên họ chứ không phải tên loài. Theo Wikipedia, Nymphaea là chi, phân bố toàn cầu, gồm khoảng 65 loài được Plants of the World Online công nhận (đến tháng 1/2024); nhiều loài được trồng làm cảnh và có rất nhiều giống lai. Loài súng ở Nam Á, Đông Nam Á thường được nhắc là Nymphaea nouchali (còn gọi N. stellata), bản địa từ Afghanistan, tiểu lục địa Ấn Độ đến Đài Loan, Đông Nam Á và Úc; là quốc hoa của Bangladesh.

Súng không phải sen. Sen (Nelumbo nucifera) thuộc họ Sen (Nelumbonaceae); súng thuộc họ Súng. Dễ phân biệt hơn cả là lá: lá súng nổi sát mặt nước, xẻ một khe từ mép vào tâm (lá hình tròn có khe hở), còn lá sen thường nhô cao trên mặt nước và không có khe. Xem thêm hoa sen.

Đặc điểm

• Dáng cây: theo Wikipedia, súng là cây thủy sinh lâu năm hoặc một năm, có thân rễ hoặc củ; rễ và thân ngập trong bùn.
• Lá: phần lớn nổi trên mặt nước, cũng có lá chìm và lá nhô lên; phiến lá tròn, mép hơi lượn sóng, mặt dưới thường đậm hơn.
• Hoa: nổi hoặc nhô lên, thường có 4 lá đài xanh và khoảng 6-50 cánh với màu khác nhau; hoa nở ban ngày hoặc ban đêm tuỳ loài. Hoa N. nouchali có dạng sao khi nhìn từ trên, màu trắng, xanh lam, tím, hồng…
• Hai nhóm trồng cảnh: Wikipedia chia chi thành nhóm súng chịu rét (hardy) và nhóm súng nhiệt đới (tender). Súng trồng ở Việt Nam thường thuộc nhóm nhiệt đới, ưa ấm.

Hoa súng trắng nổi trên mặt nước, lá tròn có khía - Ảnh: Rusty Clark from merritt usland FLA, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Ý nghĩa

Hoa súng gắn với hình ảnh mộc mạc của ao đầm quê hương và vẻ đẹp thanh nhã giữa mặt nước. Ý nghĩa theo màu hay theo từng nước (như trong văn hoá Ai Cập cổ) là quan niệm văn hoá và khác nhau giữa các nguồn, nên bạn có thể tham khảo nhưng không cần coi là cố định.

Công dụng

Súng chủ yếu được trồng làm cảnh. Ở một số nơi cuống hoa, thân được dùng làm rau; cách dùng khác nhau theo loài và vùng. Các công dụng chữa bệnh (an thần, yếu sinh lý, tiểu đường, gan…) được quảng cáo trên mạng chưa có bằng chứng khoa học đầy đủ.

Thông tin chỉ để tham khảo, không thay lời khuyên của bác sĩ. Đừng tự dùng hoa, củ làm thuốc, trà hay ngâm rượu khi chưa hỏi bác sĩ.

Cách trồng súng trong chậu

Chọn chậu, đất và giống

• Chậu: chậu rộng, đủ sâu để đựng bùn và nước; kích thước thực tế tuỳ giống.
• Đất/bùn: bùn ao giàu dinh dưỡng, lọc bỏ sỏi sạn. Có thể trộn thêm xơ dừa, trấu mục hoặc mùn hữu cơ; phủ sỏi sạch lên mặt bùn để nước đỡ đục.
• Giống: thường trồng bằng củ. Chọn củ mập, chắc tay, không sâu bệnh, đã có rễ khoẻ.

Cách trồng

Cắt tỉa bớt rễ và lá quá già, có thể ngâm củ trong nước sạch không hoá chất cho ra rễ non rồi mới trồng. Đặt củ gần mép chậu, mầm lá hướng vào giữa chậu và hơi nghiêng lên, đừng vùi kín phần ngọn. Sau đó châm nước dần cho ngập. Trồng quá sâu cây dễ nhiều lá, ít hoa hoặc chết. Mực nước phù hợp thay đổi theo giống; thường người trồng bắt đầu từ mực nước nông rồi tăng dần khi lá lớn.

Chăm sóc (kinh nghiệm chung)

• Ánh sáng: súng cần nhiều nắng, tối thiểu khoảng 6-7 giờ mỗi ngày; để trong nhà lâu cây dễ không ra hoa hoặc yếu.
• Nhiệt độ: súng nhiệt đới ưa ấm; quá lạnh cây ít hoa, quá nóng lá dễ cháy.
• Nước: luôn giữ chậu đủ nước, nhặt bỏ lá hoa tàn để nước không bị thối. Tránh dùng hoá chất diệt tảo trong chậu.
• Phân bón: bón phân viên hoặc phân hữu cơ chuyên dùng cho cây thuỷ sinh theo hướng dẫn của người bán; định kỳ bổ sung bùn mới.
• Cắt tỉa: cắt sát gốc lá úa và hoa tàn để cây tập trung nuôi lá và hoa mới; cắt sát để tránh thối củ.

Gợi ý đọc thêm

• Hoa sen: nguồn gốc châu Á, đặc điểm, ý nghĩa, các bộ phận ăn được.
• Bèo hoa dâu: cộng sinh Anabaena cố định đạm, phân xanh cho lúa, nguy cơ xâm lấn.
• Cỏ đồng tiền: phân biệt với rau má, nguồn gốc châu Mỹ, ý nghĩa, trồng đất và thủy sinh.
• Thủy trúc: nguồn gốc, đặc điểm, nhân giống bằng tách bụi và cắm ngọn.