Hoa sen (Nelumbo nucifera): ý nghĩa, công dụng, cách trồng

Hoa sen đẹp thanh tao, thơm dịu; gần như bộ phận nào của cây cũng dùng được, từ hạt, ngó, lá đến gương sen. Bài này đi qua nguồn gốc, đặc điểm, ý nghĩa và cách trồng sen trong chậu.

Tên gọi và nguồn gốc

Tên khoa học của hoa sen là Nelumbo nucifera Gaertn. Tên gọi gần như là “sen có hạt” (nucifera nghĩa là “mang hạt như quả hạch”). Sen thuộc họ Sen (Nelumbonaceae), không phải “chi Sen” như một số tài liệu viết nhầm. Tên tiếng Anh thường gặp là sacred lotus hoặc Indian lotus; tiếng Hán - Việt gọi là liên hoa.

Theo Wikipedia, sen có vùng bản địa rất rộng: từ Đông Á (lên đến vùng sông Amur), qua miền bắc Đông Dương đến trung và bắc Ấn Độ (ở độ cao đến khoảng 1.400 m ở nam dãy Himalaya). Nói cách khác, sen không “xuất xứ từ Ấn Độ” rồi mới lan sang các nước khác như một số tài liệu viết.

Đặc điểm

• Thân rễ và củ: thân rễ mọc dưới đáy ao, bò ngang; phần phình ra gọi là củ sen, chồi ở đầu thân rễ là ngó sen. Cuống lá có thể dài tới khoảng 2 m nên cây sống được ở nước sâu.
• Lá: hình khiên (cuống đính giữa phiến lá), phiến lá có thể rộng 80-100 cm, mọc nổi hoặc nhô cao trên mặt nước.
• Hoa: mọc trên cuống dày, nhô cao hơn lá vài cm, rộng tới khoảng 35 cm, hồng là màu phổ biến nhất, ngoài ra có trắng, đỏ và vàng. Một số giống có hàng nghìn cánh. Theo Wikipedia, hoa sen điều hoà được nhiệt độ của mình trong khoảng 30-35°C, kể cả khi không khí lạnh hơn nhiều.
• Quả và hạt: quả chứa 10-30 hạt hình trứng, dài khoảng 1-1,5 cm, vỏ nâu. Hạt có thể sống rất lâu: một hạt khoảng 1.300 tuổi từng nảy mầm thành công.

Gương sen chứa hạt sau khi hoa tàn - Ảnh: Peripitus, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ý nghĩa

Sen là hình ảnh của sự thanh cao, trong sạch giữa bùn lầy, vì vậy thường được gắn với phẩm chất giản dị mà thanh cao của người Việt. Trong Phật giáo, sen là loài hoa gắn với sự thanh tịnh, thường dùng cúng dường. Đây là quan niệm văn hoá - tôn giáo, không phải đặc điểm khoa học của cây.

Các bộ phận dùng làm thực phẩm

Theo Wikipedia, hạt, lá non, thân rễ và hoa đều được dùng trong ẩm thực ở nhiều nơi châu Á: lá to dùng gói thức ăn, ngó sen dùng nấu canh, xào, gỏi, nhị sen phơi khô dùng ướp trà, hạt sen ăn tươi hoặc dùng trong nhiều món. Lá sen có bề mặt không thấm nước, được ứng dụng trong khoa học vật liệu với tên “hiệu ứng lá sen”.

Công dụng theo y học cổ truyền

Trong y học cổ truyền, nhiều bộ phận của sen có tên riêng: liên nhục (hạt), liên tâm (tâm sen), liên diệp (lá), liên tu (nhụy), liên ngẫu (ngó, củ), liên phòng (gương sen), và thường được dùng theo kinh nghiệm dân gian. Wikipedia cho biết lá và cây sen chứa các hợp chất như nuciferine và neferine, đang được nghiên cứu về tác dụng dược lý; những nghiên cứu này mới ở mức phòng thí nghiệm.

Thông tin về công dụng chỉ để tham khảo, không thay lời khuyên của bác sĩ. Đừng tự dùng cây làm thuốc, kể cả trà tâm sen, trà lá sen, khi bạn đang mang thai, có bệnh nền hoặc đang uống thuốc - hãy hỏi bác sĩ.

Cách trồng và nhân giống

Sen thích nước ấm và nắng đầy đủ. Theo Wikipedia, hạt sen nảy mầm khi nhiệt độ trên khoảng 13°C, và cây sống được trong nước sâu khoảng 30 cm đến 2,5 m. Sen cần đất bùn giàu dinh dưỡng; đất thịt pha sét là phù hợp.

Đầm sen với lá tròn nổi trên mặt nước - Ảnh: Prenn, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Trồng từ củ (thân rễ)

Cách phổ biến, nhanh và giữ đúng giống. Dùng một đoạn thân rễ có ít nhất một mắt mầm (chồi), vùi vào bùn trong ao hoặc chậu lớn. Wikipedia mô tả thân rễ được trồng vào đầu mùa hè ở vùng ôn đới; ở Việt Nam, nhiều nơi trồng vào đầu mùa mưa hoặc đầu năm tuỳ điều kiện.

Trồng từ hạt

Hạt sen có vỏ cứng; người trồng thường mài nhẹ phần đầu hạt (hoặc gọt) để nước thấm vào, rồi ngâm trong nước ấm cho nảy mầm. Đây là kinh nghiệm phổ biến của người trồng. Khi mầm dài vài cm thì chuyển vào chậu có bùn, giữ mực nước ngập hạt.

Chăm sóc sen trong chậu (kinh nghiệm chung)

• Ánh sáng: nhiều nắng, tối thiểu khoảng 6 giờ mỗi ngày để cây ra hoa tốt.
• Nước: luôn giữ chậu có nước; nếu dùng nước máy có chất khử trùng, để ở ngoài một đêm trước khi châm vào chậu.
• Phân bón: bón định kỳ phân hữu cơ hoặc phân đa vi lượng khi lá và hoa nhỏ.
• Nhiệt độ: sen ưa ấm, lạnh quá cây sinh trưởng kém hoặc lụi; theo Wikipedia hầu hết các giống không chịu lạnh tốt.
• Sau mùa hoa: khi lá tàn, cắt bỏ phần thân lá héo, giữ củ trong bùn để sang mùa ấm cây mọc lại.

Gợi ý đọc thêm

• Hoa súng: đặc điểm, phân biệt với hoa sen, nhóm chịu rét và nhiệt đới.
• Thủy trúc: nguồn gốc, đặc điểm, nhân giống bằng tách bụi và cắm ngọn.
• Cỏ đồng tiền: phân biệt với rau má, nguồn gốc châu Mỹ, ý nghĩa, trồng đất và thủy sinh.
• Bèo hoa dâu: cộng sinh Anabaena cố định đạm, phân xanh cho lúa, nguy cơ xâm lấn.