Hoa oải hương (lavender): ý nghĩa, công dụng, cách chăm sóc

Từ khi chưa thấy hoa oải hương thực tế như thế nào mình đã thích oải hương, bởi mùi thơm dịu dàng thuần khiết của bạn ấy, cái mùi mà mình gặp gỡ ở những chai sữa tắm, dầu gội, túi thơm,… Thế nên khi bắt đầu rơi vào con đường nghiện ngập trồng cây và hoa, thì mình đã tìm đến oải hương rồi, nhưng số lần thất bại thì nhiều hơn số lần thành công. Thực sự khá buồn khi phải chấp nhận sự thật phũ phàng này. Mình đã bỏ rất nhiều tiền mua hạt giống, cây giống, nhưng số lần trồng được oải hương thật sự chỉ đếm trong lòng bàn tay. Chỉ là, mùi hương của bạn ấy quá quyến rũ, cả lá và hoa.

Mô tả chung về hoa oải hương

Rất nhiều loài trong chi Lavandula được trồng ở những vùng khí hậu ôn hòa để làm cây cảnh trong vườn, trồng cảnh quan, làm gia vị nấu ăn hoặc trồng số lượng lớn để chiết xuất tinh dầu.

Oải hương phần lớn là cây sống nhiều năm, mọc thành bụi vừa hoặc bụi nhỏ, gốc hóa gỗ. Lá mọc đối, mỗi loài có hình dạng lá khác nhau (lá nguyên hẹp, lá có răng cưa, lá xẻ lông chim…), người ta dùng đặc điểm đó để phân biệt các loài. Hầu hết các loài có lá phủ một lớp lông mịn, trong những lớp lông mịn này có chứa tinh dầu - vì vậy chỉ cần vuốt nhẹ vào lá là đã thơm tay.

Hoa oải hương xếp thành từng vòng trên những cành hoa vươn cao phía trên tán lá. Màu sắc hầu hết là màu tím (chính là “màu lavender”), có loài tím xanh, tím đậm hoặc tím hồng, có giống hoa hồng, hoa trắng, và loài L. viridis có hoa màu vàng xanh nhạt.

Hoa oải hương Anh (Lavandula angustifolia) - Ảnh: Валерія Матвєєва, CC0, Wikimedia Commons

Danh pháp và phân loại hoa oải hương

Người Hy Lạp, La Mã cổ đại đã biết đến những loài oải hương như L. stoechas, L. pedunculata và L. dentata. Từ thời Trung cổ, các loài oải hương ở châu Âu được chia thành hai nhóm: Stoechas (L. stoechas, L. pedunculata, L. dentata) và Lavandula (L. spica và L. latifolia), cho đến khi nhà thực vật học Thụy Điển Linnaeus gộp chúng lại trong cùng một chi. Trong cuốn Species Plantarum (1753), ông chỉ ghi nhận năm loài.

Đến năm 1790, L. pinnata và L. carnosa được mô tả. Năm 1826, Frédéric Charles Jean Gingins de la Sarraz liệt kê 12 loài chia làm 3 nhóm, và đến năm 1848 người ta đã biết 18 loài.

Một trong những cách phân loại chính hiện nay dựa trên công trình của Dorothy Chaytor năm 1937 tại Vườn Kew (Anh), chia oải hương thành 6 nhóm: Stoechas, Spica, Subnudae, Pterostoechas, Chaetostachys và Dentatae. Tuy vậy, tất cả những loài chính được trồng và buôn bán đều nằm trong hai nhóm Stoechas và Spica. Nhóm Stoechas gồm L. stoechas, L. dentata, L. viridis và L. pedunculata; nhóm Spica có 3 loài chính là L. angustifolia (tên cũ L. officinalis), L. latifolia và L. lanata. Theo bà, nhiều giống oải hương trồng trong vườn là con lai giữa oải hương thật (L. angustifolia) và oải hương bông (L. latifolia) - nhóm lai này nay gọi là lavandin (L. × intermedia).

Về sau, oải hương được chia thành 3 phân chi:

• Lavandula: hầu hết là cây bụi thân gỗ, gồm những loài trồng làm cảnh và lấy tinh dầu chính, có ở vùng Địa Trung Hải, Đông Bắc châu Phi và Tây Ả Rập.
• Fabricia: gồm cả cây bụi và cây thân thảo, phân bố rộng từ ven Đại Tây Dương tới Ấn Độ, có nhiều loài trồng làm cảnh.
• Sabaudia: gồm hai loài ở Tây Nam bán đảo Ả Rập và Eritrea (một nước ở Đông Phi, ven Biển Đỏ), khá khác biệt với những loài còn lại, đôi khi được tách thành một chi riêng.

Theo cách phân loại của Upson và Andrews (2004), oải hương gồm 39 loài chia thành 8 nhóm (6 nhóm cũ của Chaytor và 2 nhóm mới) trong ba phân chi; các nghiên cứu sau đó nâng số loài lên khoảng 47. Vì oải hương rất dễ lai với nhau, nhiều giống hiện nay khó xếp chính xác vào nhóm nào.

Từ nguyên học - Tên gọi của oải hương

Từ tiếng Anh lavender bắt nguồn từ từ tiếng Pháp cổ lavandre, gốc từ tiếng Latin lavare (rửa, tắm), vì ngày xưa người ta hay dùng oải hương để tắm gội, giặt giũ cho thơm. Tên khoa học Lavandula mà Linnaeus dùng cũng phái sinh từ đó. Cũng có người cho rằng cái tên này bắt nguồn từ từ Latin livere, có nghĩa là “xanh tím nhạt”.

Những cái tên thông dụng như oải hương Anh (English lavender), oải hương Pháp (French lavender), oải hương Tây Ban Nha (Spanish lavender) thật ra không chính xác lắm và hay bị dùng lẫn:

• Oải hương Anh là tên thông dụng của L. angustifolia - dù loài này không có nguồn gốc ở Anh mà ở vùng Địa Trung Hải (Tây Ban Nha, Pháp, Ý…). Angustifolia nghĩa là “lá hẹp”. Còn gọi là oải hương thật (true lavender).
• Oải hương Pháp là tên gọi của L. stoechas hoặc L. dentata. L. stoechas dễ nhận ra nhờ những lá bắc tím to trên đỉnh bông hoa, trông như đôi tai thỏ.
• Oải hương Tây Ban Nha có thể là L. stoechas, L. lanata hoặc L. dentata, tùy nơi.
• Oải hương bông (spike lavender, L. latifolia) là loài lá rộng ở phía tây Địa Trung Hải, từ Bồ Đào Nha qua Tây Ban Nha, miền Nam nước Pháp tới tây bắc nước Ý. Mùi của nó mạnh và hắc hơn oải hương Anh (nhiều long não hơn), nên hai loài thường được trồng và chiết dầu riêng.

Lavandula stoechas - lá bắc tím trên đỉnh bông như “tai thỏ” - Ảnh: Krzysztof Ziarnek, Kenraiz, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Lavandula dentata - lá có mép răng cưa (dentata nghĩa là “có răng”) - Ảnh: KENPEI, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Trồng trọt oải hương trên thế giới

Loài oải hương được trồng nhiều nhất là oải hương Anh (L. angustifolia). Một số loài phổ biến khác được trồng làm cảnh là L. stoechas, L. dentata và L. multifida (oải hương Ai Cập).

Ở những nơi khí hậu hợp, oải hương mọc khỏe đến mức trở thành cỏ dại xâm lấn. Ví dụ như ở Úc, L. stoechas mọc khắp nơi và bị bang Victoria xếp vào danh sách cỏ dại có hại từ năm 1920; ở một số vùng của Tây Ban Nha, loài này cũng bị coi là cỏ.

Oải hương phát triển tốt nhất trên đất khô, pha cát hoặc sỏi, thoát nước tốt, độ pH khoảng 6-8, và nắng trực tiếp cả ngày. Oải hương Anh có hạt nảy mầm lâu nhất (14-28 ngày) và cần khoảng 100-110 ngày để phát triển. Hầu hết các loài oải hương không cần nhiều phân bón và cần nơi thông thoáng. Phần lớn oải hương vẫn được thu hái bằng tay, thời điểm thu hoạch tùy vào mục đích sử dụng.

Ở những khu vực có độ ẩm cao, rễ oải hương rất dễ bị nấm bệnh. Đó là lý do ở những nơi khô thoáng, ôn hòa thì oải hương có thể thành cỏ xâm lấn, còn ở Việt Nam thì oải hương lại khó trồng đến mức đáng thương, khiến bao nhiêu người yêu hoa không được thỏa mãn ước mơ của mình.

Cánh đồng oải hương trải dài - Ảnh: Neptuul, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Sử dụng oải hương trong đời sống

Oải hương được sử dụng rất nhiều trong đời sống và rất được ưa thích. Có thể ở dưới đây mình liệt kê không hết những công dụng của oải hương đâu đấy các bạn ạ:

• Chiết xuất tinh dầu: Oải hương được canh tác ở rất nhiều nơi để chiết xuất tinh dầu. Nếu khí hậu và thổ nhưỡng phù hợp thì oải hương rất dễ phát triển (gần như không phải chăm sóc, cần rất ít dinh dưỡng), nên trồng oải hương trên những cánh đồng lớn khá kinh tế mà không tốn sức. Mùi thơm của oải hương dễ chịu, hợp sở thích của rất nhiều người nên tinh dầu được dùng rộng rãi trong mỹ phẩm, xà phòng, nước hoa.
• Dùng trong ẩm thực: Oải hương dùng trong ẩm thực hầu hết là oải hương Anh (L. angustifolia), bởi mùi hương ngọt ngào, hợp với các món có chanh và họ cam chanh. Người ta dùng nụ hoa (đôi khi gọi là hoa) làm gia vị trong salad, các món trộn, món tráng miệng, bánh nướng; đôi khi dùng cả lá như lá hương thảo. Hoa oải hương còn được ướp với đường để làm “đường lavender” có mùi thơm. Chỉ dùng loại hoa oải hương dành cho thực phẩm, không phun thuốc, và dùng ít thôi vì vị khá gắt.
• Mật ong oải hương: hoa oải hương rất nhiều mật, mật ong oải hương vùng Địa Trung Hải là loại mật thơm, được ưa chuộng trên thị trường.
• Hoa khô, túi thơm: oải hương được phơi khô để trang trí, làm túi thơm, nến thơm và nước thơm - hoa khô giữ được mùi khá lâu.

Nụ oải hương phơi khô dùng làm túi thơm - Ảnh: Jebulon, Public domain, Wikimedia Commons

Lưu ý an toàn

• Không uống tinh dầu oải hương. Tinh dầu đậm đặc chỉ dùng ngoài da sau khi pha loãng hoặc để xông, khuếch tán; một số người có thể bị kích ứng da.
• Theo ASPCA, cây oải hương độc với chó, mèo và ngựa (chứa linalool, linalyl acetate) - ăn phải có thể gây nôn, buồn nôn. Mèo đặc biệt nhạy cảm với tinh dầu, nên tránh xông tinh dầu trong phòng kín có mèo.

Trong dân gian, mùi oải hương thường được dùng để thư giãn, dễ ngủ. Thông tin này chỉ để tham khảo, không thay lời khuyên của bác sĩ.

Hoa oải hương ở Việt Nam

Bài viết về hoa oải hương đã khá dài như vậy mà mình chưa nói gì về cách trồng oải hương, các bạn đọc chắc là khá sốt ruột đó nhỉ. Thật ra lý do là bởi vì như mình đã nói ở trên, hầu hết các loại oải hương đều khó trồng ở phần lớn các vùng của Việt Nam. Các nhà vườn đã làm giống và trồng khá nhiều ở Đà Lạt, nhưng oải hương cũng chỉ hợp với Đà Lạt hoặc những nơi có khí hậu mát mẻ tương tự, như vùng núi Tây Bắc (Mộc Châu, Sa Pa…).

Ở những nơi khác, trồng oải hương thực sự “oải”, bởi chỉ cần khí hậu “dở hơi” một chút, khó ở một chút là chậu oải hương đang xinh tươi của bạn có thể ra đi ngay lập tức. Lý do thì ở trên nếu các bạn đọc kỹ cũng sẽ thấy: oải hương hợp với những nơi có khí hậu ôn hòa, nhiều nắng, nhiệt độ mát mẻ, độ ẩm thấp; nếu độ ẩm cao thì nấm bệnh và vi khuẩn sẽ tấn công rễ oải hương.

Vì vậy, nếu các bạn quá thích oải hương, thì cũng đừng cố gắng trồng nó từ hạt hay từ cây con, mà hãy mua luôn một chậu cây có hoa sẵn để hít hà mùi thơm của hoa, của lá vào mùa thu đông (thời điểm khô và lạnh), rồi chăm sóc như các loài hoa mùa đông khác, rồi chơi cho đến khi bạn ấy tạm biệt chúng ta, lại mua một chậu cây khác. Chứ thực sự là trồng oải hương rất khó, nếu như các bạn không ở Đà Lạt hoặc những vùng núi mát mẻ.

Cách chăm sóc chậu oải hương

Nếu bạn vẫn muốn thử, đây là những điều oải hương cần:

• Nắng: đặt chậu ở nơi có nắng trực tiếp nhiều giờ nhất trong ngày, thoáng gió. Không để trong nhà, trong phòng máy lạnh.
• Đất: trộn giá thể thật thoát nước: đất trộn nhiều cát thô, đá perlite, sỏi nhỏ hoặc trấu hun; chậu có nhiều lỗ thoát nước, lót sỏi dưới đáy. Không dùng đất thịt nặng giữ nước.
• Tưới nước: chỉ tưới khi đất đã khô hẳn, tưới vào gốc, không tưới lên lá. Mùa mưa nồm ẩm nên chuyển chậu vào chỗ có mái che. Úng nước là nguyên nhân số một làm chết oải hương.
• Phân bón: rất ít - một chút phân hữu cơ hoai hoặc phân tan chậm là đủ; bón nhiều cây tốt lá nhưng ít hoa, nhạt mùi.
• Cắt tỉa: sau mỗi đợt hoa, cắt bỏ cành hoa tàn và tỉa nhẹ cho bụi gọn, thoáng; không cắt sâu vào phần thân gỗ già vì cây khó ra chồi lại.
• Nhân giống: giâm cành ngọn bánh tẻ dài khoảng 8-10 cm vào cát ẩm vào mùa mát là cách dễ hơn gieo hạt.

Hoặc là, nếu quá thích oải hương, chúng ta có thể mua hoa khô, túi thơm mùi oải hương hoặc tinh dầu oải hương để đạt được ước nguyện nhé! Vì fan của oải hương khá nhiều nên các nhà vườn ở Đà Lạt vẫn trồng rất nhiều loại và tìm tòi các giống dễ tính hơn, hy vọng trong tương lai sẽ có giống chịu được khí hậu Việt Nam, ít nhất là mùa đông miền Bắc.

Ý nghĩa của hoa oải hương

Hoa oải hương tượng trưng cho sự thanh khiết, trầm lặng, tận tụy, duyên dáng và bình yên. Hoa oải hương màu tím còn mang ý nghĩa của sự thanh lịch và quý phái. Một bó oải hương khô là món quà nhỏ xinh mà ý nghĩa, lại giữ được hương thơm rất lâu.

Nếu bạn thích các loại cây thơm cùng họ Hoa môi, có thể tìm hiểu thêm cây hương thảo - dễ trồng hơn oải hương ở Việt Nam.

Gợi ý đọc thêm

• Cẩm tú cầu: vì sao hoa đổi màu theo đất, ý nghĩa, độc tính, cách giâm cành, chăm sóc.
• Hoa thiên điểu: nguồn gốc Nam Phi, đặc điểm, ý nghĩa, tách bụi, gieo hạt.
• Tử đinh hương: phân biệt với đinh hương (clove), nguồn gốc Balkan, đặc điểm, ý nghĩa.
• Cúc mặt trời: hoa vàng nhỏ nở dài ngày, nguồn gốc châu Mỹ, gieo hạt, trồng viền, chăm sóc.