Nhất chi mai (Prunus mume): đặc điểm, chơi Tết, chăm sóc

Cái tên “nhất chi mai” nghĩa là “một cành mai”, gợi hình ảnh một nhành hoa nhỏ, thanh thoát nở giữa trời lạnh. Bài này giúp bạn hiểu đúng loài cây, phân biệt với mai vàng miền Nam và nắm những điều cơ bản khi chăm sóc.

Tên gọi và nguồn gốc

Tên khoa học là Prunus mume (Siebold) Siebold & Zucc., họ Hoa hồng (Rosaceae); GBIF ghi nhận đây là tên đã được chấp nhận. Tên tiếng Anh thường gặp là Chinese plum hoặc plum blossom. Theo Wikipedia, mặc dù gọi là “mận”, loài này thuộc nhóm Armeniaca của chi Prunus, tức gần với mơ hơn. Cây được đưa từ Trung Quốc sang Triều Tiên, Việt Nam và Nhật Bản.

Ở Việt Nam, nhất chi mai còn được gọi là bạch mai, lưỡng nhị mai hay nhị độ mai ở một số nơi. Các tên này mang tính dân gian và có thể khác nhau theo vùng.

Đừng nhầm với mai vàng. Mai vàng miền Nam (Ochna integerrima) thuộc họ Mai (Ochnaceae), hoàn toàn khác loài với nhất chi mai (họ Hoa hồng). Hai cây chỉ giống nhau ở chữ “mai” trong tên gọi. Nhiều loài khác ở Việt Nam cũng có chữ “mai” trong tên, như hoa mai hoàng yến hay hoa mai xanh, nhưng không cùng họ với nhất chi mai.

Đặc điểm của nhất chi mai

• Dáng cây: cây gỗ rụng lá, ngoài tự nhiên cao khoảng 4-10 m.
• Hoa: đường kính khoảng 2-2,5 cm, thơm đậm, màu từ trắng đến hồng và đỏ. Hoa nở vào giữa mùa đông, thường từ tháng 1 đến cuối tháng 2 ở Đông Á.
• Lá: hình trứng, đầu nhọn, dài khoảng 4-8 cm, ra ngay sau khi hoa rụng.
• Quả: quả hạch (drupe) đường kính khoảng 2-3 cm, chín vào đầu mùa hè (khoảng tháng 6-7 ở Đông Á), vỏ ngả vàng, đôi khi ửng đỏ. Quả được dùng làm nước ép, nước sốt, ngâm hoặc phơi khô ở các nước Đông Á.

Hoa nhất chi mai 5 cánh trắng, nhị dài - Ảnh: Kakidai, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Ý nghĩa của nhất chi mai

Ở Trung Quốc, hoa mai (meihua) là biểu tượng của sự bền bỉ, vì nở sớm nhất giữa mùa lạnh, và là một trong “Tuế hàn tam hữu” (ba người bạn mùa đông). Ở Việt Nam, nhiều người chơi hoa gắn nhất chi mai với vẻ thanh cao, tinh khôi, nên thích chưng trong sân vườn hoặc sảnh nhà dịp Tết. Đây là niềm tin và thị hiếu văn hóa, không phải đặc tính khoa học của cây.

Công dụng

Theo Wikipedia, quả của Prunus mume được dùng làm thực phẩm và cũng được dùng trong y học cổ truyền Trung Hoa.

Thông tin về công dụng chỉ để tham khảo, không thay lời khuyên của bác sĩ. Đừng tự dùng hoa, quả hay hạt làm thuốc khi chưa hỏi chuyên gia.

Cách trồng và chăm sóc nhất chi mai (kinh nghiệm chung)

Phần này dựa trên kinh nghiệm làm vườn phổ biến, không phải số liệu nghiên cứu. Điều kiện ở mỗi nơi khác nhau nên bạn cần theo dõi cây thực tế.

• Ánh sáng và gió: đặt cây nơi nhiều nắng, thoáng gió.
• Đất và nước: dùng đất tơi xốp, thoát nước tốt; tránh để úng vì cây dễ bị bệnh khi rễ ngập nước.
• Cắt tỉa: hoa mọc trên cành mới, nên người trồng thường cắt tỉa sau khi hoa rụng để cây ra cành mới cho mùa sau.
• Chơi Tết: vì cây rụng lá theo mùa và ra hoa khi trời lạnh, việc điều chỉnh để hoa nở đúng Tết phụ thuộc nhiều vào thời tiết từng năm và kinh nghiệm của người trồng; bạn nên hỏi nhà vườn địa phương.

Nhân giống

Người trồng thường nhân giống nhất chi mai bằng cách giâm cành bánh tẻ. Video dưới đây minh hoạ một cách thực hiện:

Gợi ý đọc thêm

• Hoa đào: đặc điểm, các loại đào bích, đào phai, đào thất thốn.
• Cúc đại đóa: đặc điểm, ý nghĩa ngày Tết, cách giâm cành.
• Địa lan: đặc điểm, các loại địa lan chơi Tết, ý nghĩa, cách trồng, giá thể, tưới.
• Lay ơn: đặc điểm, cách chọn củ, trồng lay ơn trong chậu chơi Tết.