Hoa ngũ sắc (Lantana camara): ý nghĩa, cách trồng, giâm cành

Hoa ngũ sắc gắn với tuổi thơ của nhiều người Việt: nở ngoài đầu làng, bên bờ rào, không ai chăm mà vẫn rực rỡ. Bài này nói về tên gọi, đặc điểm, cách nhân giống - chăm sóc, và hai điều cần biết trước khi trồng: quả cây có độc, và cây dễ lan thành cỏ dại ở nhiều nơi.

Tên gọi và nguồn gốc

Tên khoa học của hoa ngũ sắc là Lantana camara, thuộc họ Cỏ roi ngựa (Verbenaceae). Tên tiếng Anh thường gặp là common lantana. Cây có nguồn gốc ở vùng nhiệt đới châu Mỹ. Theo Wikipedia, người châu Âu (cụ thể là các nhà thám hiểm Hà Lan) đưa cây về trồng làm cảnh, rồi cây lan sang châu Á và châu Đại Dương; nhờ lai chọn giống mạnh trong các thế kỷ 17-18, nay có rất nhiều giống trồng với màu hoa khác nhau.

Ở Việt Nam, mỗi vùng gọi một kiểu: hoa ngũ sắc, hoa tứ thời, bông ổi, trâm ổi, ổi nho, thơm ổi… Mình chưa tìm được nguồn đáng tin nào giải thích vì sao có các tên “ổi”, nên không đoán thêm ở đây.

Đặc điểm của hoa ngũ sắc

• Dáng cây: cây bụi nhiều năm, thường cao quanh 2 m, thân có thể mọc xoè hoặc vươn dài; gặp điều kiện thuận lợi cây leo vịn lên cây khác và cao tới khoảng 6 m, tạo thành bụi rậm. Cây trồng chậu hoặc cắt tỉa thì thấp hơn nhiều.
• Lá: hình trứng rộng, mọc đối, khi vò có mùi nồng đặc trưng.
• Hoa: hoa nhỏ hình ống, mỗi hoa có bốn cánh, tụ thành cụm tròn ở ngọn cành. Các màu thường gặp là đỏ, vàng, trắng, hồng, cam. Sau khi được thụ phấn, hoa đổi màu (thường từ vàng sang cam, hồng hoặc đỏ) nên trong cùng một cụm có nhiều màu đan xen - đó là lý do cây được gọi là “ngũ sắc”. Hoa có mùi thơm ngọt kiểu trái cây xen chút hăng nhẹ.
• Quả: quả nhỏ dạng quả mọng, chuyển từ xanh sang tím sẫm khi chín.
• Mùa hoa: ở vùng không có sương giá và đất đủ ẩm, cây có thể ra hoa quanh năm.

Cụm hoa ngũ sắc đổi màu dần từ vàng sang hồng tím - Ảnh: Joaquim Alves Gaspar, CC BY 2.5, Wikimedia Commons

Ý nghĩa

Theo quan niệm dân gian, hoa ngũ sắc tượng trưng cho sức sống bền bỉ, vì cây mọc tốt cả ở nơi ít người chăm; màu sắc đan xen của cụm hoa cũng được xem là biểu tượng của sự hài hoà. Đây là niềm tin văn hoá và cách liên tưởng của người trồng, không có cơ sở khoa học.

Giá trị làm cảnh

Cây chịu nắng, chịu hạn khá tốt khi đã bén rễ, ít sâu bệnh, hoa lâu tàn và hấp dẫn bướm cùng chim, nên thường được trồng làm hàng rào, viền bồn hoa, chậu ban công hoặc vườn bướm. Có thể tạo dáng cây thấp, gọn bằng cách cắt tỉa thường xuyên.

Hoa ngũ sắc thu hút bướm - Ảnh: ShajiA at Malayalam Wikipedia, Public domain, Wikimedia Commons

Công dụng trong y học dân gian

Ngũ sắc có được nhắc đến trong y học dân gian nhiều nơi, nhưng các cách dùng này chưa được kiểm chứng đủ trên người. Đừng tự dùng cây làm thuốc, vì cây có chứa các hợp chất độc (xem mục dưới).

Thông tin về công dụng chỉ để tham khảo, không thay thế lời khuyên của bác sĩ. Khi bị rắn cắn hoặc có bất kỳ vấn đề sức khoẻ nào, hãy đến cơ sở y tế ngay, đừng đắp lá cây thay cho điều trị.

Độc tính: cần lưu ý với trẻ nhỏ và vật nuôi

• Theo ASPCA, ngũ sắc (Lantana) độc với chó, mèo và ngựa; hoạt chất độc là các triterpenoid vòng năm (pentacyclic triterpenoids).
• Theo Wikipedia, các chất gây độc cho gia súc là lantadene, gây tổn thương gan và nhạy cảm với ánh sáng. Với người, mức độc chưa được xác định rõ; nhiều tài liệu cho rằng ăn quả có thể gây ngộ độc, còn quả xanh chưa chín không nên ăn với người lẫn vật nuôi.
• Vì vậy không để trẻ nhỏ hái ăn quả, và trồng cách xa nơi chó mèo, gia súc hay đến gặm.

Nếu trẻ hoặc vật nuôi lỡ ăn cây, hãy liên hệ bác sĩ hoặc bác sĩ thú y ngay.

Lưu ý: cây dễ lan thành cỏ dại

Tại nhiều nước (trong đó có Úc, châu Phi, Ấn Độ), ngũ sắc đã thoát khỏi vườn, lan thành bụi dày, lấn át cây bản địa và làm giảm đa dạng sinh học; chim và các động vật ăn quả góp phần phát tán hạt. Nếu bạn trồng ở nơi gần rừng, đồi cỏ hay đất nông nghiệp, nên cắt bỏ hoa tàn trước khi kết quả và không vứt cành cắt ra ngoài đất hoang.

Cách trồng và nhân giống hoa ngũ sắc

Đất trồng nên tơi xốp, thoát nước tốt; có thể trộn thêm phân hữu cơ hoai mục. Chọn chỗ nắng nhiều để cây ra hoa tốt.

Giâm cành

Chọn cành khoẻ, không sâu bệnh, cắt đoạn khoảng 10-15 cm, bỏ bớt lá ở nửa dưới rồi cắm vào đất ẩm, thoát nước. Đặt chậu nơi thoáng, ít nắng gắt cho tới khi cành bén rễ và ra lá mới, sau đó mới chuyển ra nắng.

Gieo hạt

Lấy hạt từ quả chín, gieo vào đất ẩm và giữ ẩm cho tới khi nảy mầm.

Chăm sóc hoa ngũ sắc

• Ánh sáng: thích nắng nhiều; thiếu sáng cây ít hoa.
• Tưới nước: giữ đất hơi ẩm khi cây còn non; cây đã bén rễ chịu hạn khá tốt nên chỉ cần tưới khi đất khô, tránh để úng.
• Phân bón: cây không đòi hỏi nhiều; có thể bón phân hữu cơ hoai mục một lần mỗi vài tháng.
• Cắt tỉa: cắt bớt cành dài, cắt hoa tàn để cây gọn và ra hoa đều, đồng thời hạn chế cây kết quả rồi lan rộng.

Gợi ý đọc thêm

• Cây siro: nguồn gốc Ấn Độ, đặc điểm gai nhọn, quả đỏ - đen.
• Hoa thanh điệp: nguồn gốc Đông Phi, hoa xanh hình bướm, nơi trồng, giâm cành.
• Hoa trang: đặc điểm, ý nghĩa, trang trắng, trang đỏ, trang Thái, trang sen.
• Tuyết sơn phi hồng: nguồn gốc Texas, đặc điểm, phân biệt với ngọc phù dung, cách trồng ưa nắng.