Hoa mẫu đơn (Peony): đặc điểm, ý nghĩa và cách trồng

Có rất nhiều câu chuyện về loài hoa xinh đẹp này - mỗi quốc gia, mỗi nền văn hóa lại có một câu chuyện riêng. Những câu chuyện ấy mình sẽ giới thiệu ở cuối bài. Đầu tiên, chúng ta hãy tìm hiểu một chút về loài hoa quyến rũ này đã nhé!

Đặc điểm của hoa mẫu đơn (Peony)

Peony (hay paeony) là tên chung của các loài trong chi Paeonia - chi duy nhất của họ Mẫu đơn (Paeoniaceae). Mẫu đơn mọc tự nhiên ở vùng ôn đới và vùng lạnh của Bắc bán cầu: châu Á, châu Âu và miền tây Bắc Mỹ. Các nhà khoa học vẫn chưa thống nhất số loài - từ 25 đến 40, hiện thường tính là khoảng 33 loài.

Mẫu đơn chia làm hai nhóm chính:

• Mẫu đơn thân thảo (như Paeonia lactiflora) - chiếm đa số, cao khoảng 0,25-1 m. Cuối thu thân lá lụi xuống tận gốc, phần rễ củ nằm dưới đất qua mùa đông, xuân sau lại đâm mầm và ra hoa.
• Mẫu đơn thân gỗ (khoảng 8 loài, như Paeonia suffruticosa - loài mudan 牡丹 nổi tiếng của Trung Quốc) - cây bụi cao tới khoảng 1,5-3 m, mùa đông chỉ rụng lá, thân gỗ vẫn giữ nguyên trên mặt đất. Ngoài tự nhiên, các loài mẫu đơn thân gỗ chỉ có ở miền trung và nam Trung Quốc, kể cả Tây Tạng.

Mẫu đơn thân thảo (Paeonia lactiflora ‘Eleanor’) - Ảnh: Kor!An (Андрей Корзун), CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Một bụi mẫu đơn thân gỗ (Paeonia suffruticosa) ở vườn thực vật Praha - Ảnh: Karelj, Public domain, Wikimedia Commons

Lá mẫu đơn là lá kép, bản rộng, xẻ thùy sâu. Hoa to, nhiều loài và nhiều giống có hương thơm.

Lá kép xẻ thùy của mẫu đơn thân thảo - Ảnh: Pancrat, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Mẫu đơn có rất nhiều màu: từ tím đậm tới tím nhạt, đỏ đậm tới hồng và hồng nhạt, trắng và vàng. Những giống vàng rực như ‘Bartzella’ thuộc nhóm lai Itoh - giống lai giữa mẫu đơn thân gỗ và thân thảo, do nhà làm vườn Nhật Bản Toichi Itoh tạo ra lần đầu năm 1948.

Mẫu đơn lai Itoh ‘Bartzella’ màu vàng - Ảnh: F. D. Richards from Clinton, MI, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Mẫu đơn thân gỗ màu trắng - Ảnh: Аимаина хикари, CC0, Wikimedia Commons

Mẫu đơn nở vào cuối xuân và đầu hè ở vùng ôn đới - nơi mùa đông có tuyết, mùa hè nhiều nắng mà vẫn mát mẻ, dễ chịu. Mùa hoa rất ngắn, thường chỉ khoảng 7-10 ngày. Mẫu đơn thích nhiều nắng, nhưng lại không chịu được nóng.

Có trồng được hoa mẫu đơn ở Việt Nam không?

Chính vì ưa mát như vậy nên ở Việt Nam hầu như không trồng được mẫu đơn - vì quá nóng.

Vì sao mình nói là hầu như? Vì thật ra vẫn có thể thử trồng mẫu đơn ở những nơi khí hậu dịu mát như Đà Lạt (Lâm Đồng), Sa Pa (Lào Cai), Mộc Châu (Sơn La), Măng Đen… Tuy vậy, để một cây mẫu đơn nở hoa ở những nơi đó cũng là một kỳ tích, và dù có nở thì hoa thường không đẹp như ở vùng bản địa của bạn ấy. Bởi vì những vùng này tuy mát nhưng vẫn là khí hậu nhiệt đới: mùa đông không đủ lạnh và đủ dài như nơi mẫu đơn sinh ra.

Vì sự thật phũ phàng đó, mình thật lòng khuyên các bạn không nên mua củ hay cây giống mẫu đơn nếu không ở những vùng khí hậu thật mát như vừa kể. Nhất là nếu các bạn ở xứ nóng (miền Nam và Nam Trung Bộ) thì đừng nghĩ đến việc trồng nó, dù có yêu đến đâu đi nữa - trừ phi các bạn có điều kiện làm nhà kính điều hòa nhiệt độ chỉ để phục vụ đam mê tốn kém này.

Còn ở vùng bản địa, mẫu đơn là cây rất sống lâu: chỉ cần trồng xuống vườn một lần là mỗi mùa xuân bạn ấy lại cho hoa, có thể suốt vài chục năm.

Nếu bạn ở vùng khí hậu mát và có một quyết tâm không gì lay chuyển nổi, muốn tự tay chăm một cây mẫu đơn từ khi lên mầm, ra nụ rồi ra hoa, thì có thể mua củ giống hoặc cây giống vào cuối thu, đầu đông (khoảng tháng 10-11) để trồng. Dưới đây là một số hướng dẫn và lưu ý cơ bản.

Kỹ thuật trồng và chăm sóc hoa mẫu đơn

Trồng mẫu đơn thân thảo từ củ

Cái mà người bán gọi là “củ mẫu đơn” thực ra là rễ củ - những rễ mập, nhiều thịt mọc ra từ gốc cây, trên đỉnh có các mắt mầm. Mỗi mắt mầm khỏe sẽ mọc thành một thân và có thể mang hoa.

Chồi non mang nụ hoa của một loài mẫu đơn (Paeonia ludlowii) mới nhú vào đầu xuân - Ảnh: Flobbadob, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Mẫu đơn sinh ra ở vùng có băng tuyết, nên cây cần trải qua một mùa đông lạnh thì mầm mới phát triển và ra nụ được. Đây là lý do khó nhất khi trồng ở nước ta: mùa đông không đủ lạnh thì cây có thể vẫn lên lá nhưng không ra hoa. Củ giống nhập về thường đã được xử lý lạnh; khi mua nên hỏi kỹ người bán.

Khi trồng, lưu ý không lấp củ quá sâu: mắt mầm chỉ nên nằm dưới mặt đất khoảng 2,5-5 cm. Trồng sâu là một trong những nguyên nhân hay gặp khiến mẫu đơn chỉ ra lá mà không ra hoa. Chọn nơi trồng đảm bảo:

• Nhiều nắng
• Mát mẻ
• Đất tơi xốp, giàu mùn (có thể trộn phân mùn), thoát nước tốt - rễ củ rất dễ thối khi đất úng

Nhiều bạn sẽ nói vừa đòi nhiều nắng mà lại đòi mát mẻ thì thật quá đáng, nhưng mẫu đơn chính là như thế đấy: ở nơi bạn ấy sinh ra, bạn ấy được tắm nắng mà vẫn mát mẻ dễ chịu. Có lẽ đó cũng là lý do bạn ấy đẹp xuất sắc và quyến rũ đến thế.

Trồng mẫu đơn từ cây giống

Cây giống mẫu đơn bán ở nước ta thường là mẫu đơn thân gỗ nhập từ Trung Quốc, sau khi cây đã trải qua một mùa đông lạnh bên đó. Trồng ở Việt Nam, cây có thể đâm chồi và ra hoa ngay mùa đầu nhờ nụ đã hình thành từ trước. Nhưng các năm sau thì rất khó ra hoa lại, và hoa thường không đẹp lắm - vì cây bị đào khỏi chỗ quen thuộc, lại không có một mùa đông đủ lạnh để “ngủ”.

Nụ hoa mẫu đơn thân gỗ sắp nở - Ảnh: Agnieszka Kwiecień, Nova, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Những yêu cầu của loại này cũng không khác so với loại trồng từ củ.

Nếu không thể trồng một cây mẫu đơn cho ra hoa mà vẫn vô cùng yêu loài hoa này, bạn vẫn có nhiều lựa chọn khác. Hiện nay nhiều tiệm hoa tươi ở Việt Nam bán mẫu đơn cắt cành nhập khẩu vào mùa xuân - hè. Ngoài ra, dịp Tết Nguyên Đán, nhiều vựa hoa nhập nguyên chậu mẫu đơn từ Trung Quốc, có sẵn nụ sắp nở hoặc hoa đã nở - giá khá cao, tùy chậu to nhỏ, đẹp hay không.

Mẫu đơn cắt cành cắm bình - Ảnh: Liilia Moroz, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Lưu ý với thú cưng

Theo ASPCA, mẫu đơn độc với chó, mèo và ngựa nếu ăn phải. Nếu nhà có thú cưng, nên để bình hoa hay chậu cây ngoài tầm với của chúng.

Những sự tích về hoa mẫu đơn

Những câu chuyện về hoa mẫu đơn - loài hoa vương giả, “nữ hoàng của các loài hoa” - đến từ nhiều đất nước và nền văn hóa khác nhau, nên tự nhiên cũng mỗi chuyện một khác.

Truyền thuyết về hoa mẫu đơn trong thần thoại Hy Lạp

Có tận hai câu chuyện về sự tích hoa mẫu đơn trong thần thoại Hy Lạp. Hai câu chuyện khác nhau một trời một vực, nhưng đều giải thích tên Paeonia bắt nguồn từ tên một nhân vật thần thoại.

Câu chuyện thứ nhất bắt đầu từ sử thi Iliad của Homer: Hades (thần cai quản âm phủ, người La Mã gọi là Pluto - tương tự Diêm Vương ở phương Đông) bị người anh hùng Heracles (Hercules) bắn trúng một mũi tên. Hades lên đỉnh Olympus chữa thương, và người chữa cho ông là Paeon - vị thần y của các vị thần. Truyền thuyết kể tiếp rằng Paeon là học trò của Asclepius, thần y học; Paeon đã chữa lành vết thương cho Hades bằng nhựa của một loài cây mọc trên núi Olympus. Tài năng của Paeon khiến người thầy Asclepius ghen ghét và muốn hãm hại học trò. Để cứu Paeon khỏi cơn thịnh nộ ấy, thần Zeus đã biến ông thành chính loài hoa mà ông dùng để chữa thương - và đó là lý do loài hoa ấy mang tên Paeonia.

Trong câu chuyện thứ hai, có một tiên nữ tên là Paeonia xinh đẹp đến mức khiến thần mặt trời Apollo phải lòng. Aphrodite, nữ thần sắc đẹp và tình yêu, vì ghen ghét mà biến nàng thành một loài hoa, và loài hoa ấy mang tên nàng: Paeonia - chính là peony của chúng ta.

Vì vậy, ngoài ý nghĩa là loài hoa của sự chữa lành, peony còn được xem là biểu tượng của sự tha thứ.

Vì sao hoa mẫu đơn được coi là nữ hoàng của các loài hoa?

Đó là bởi một truyền thuyết khác về hoa mẫu đơn, đến từ Trung Quốc.

Chuyện kể rằng vào đời nhà Đường, dưới thời Võ Tắc Thiên - nữ hoàng đế duy nhất trong lịch sử Trung Hoa - có lần nữ hoàng dạo vườn thượng uyển vào một ngày mùa đông và bực bội vì trong vườn chẳng có bông hoa nào. Thế là bà ra lệnh: năm nay các loài hoa buộc phải nở vào mùa đông.

Hoa chỉ nở vào mùa xuân, làm sao có chuyện nở giữa mùa đông? Nhưng chẳng ai dám cãi lời Võ Tắc Thiên, vì bà nổi tiếng nghiêm khắc, tàn nhẫn. Thế là dù trái với tự nhiên, các tiên hoa cũng phải khiến hoa nở giữa mùa đông. Vào một ngày tuyết rơi, Võ Tắc Thiên đến thăm vườn thượng uyển. Đúng như ý bà, các loài hoa đều khoe sắc - chỉ riêng một loài ở một góc vườn không chịu nở: đó là mẫu đơn. Nữ hoàng tức giận, ra lệnh đày loài hoa này khỏi kinh thành Trường An, đưa về trồng ở thành Lạc Dương.

Mẫu đơn trong tranh lụa của họa sĩ Trung Quốc Đào Dung (Tao Rong, 1872-1927), bảo tàng Nghệ thuật Honolulu - Ảnh: Hiart, CC0, Wikimedia Commons

Mùa xuân đến, mẫu đơn ở Lạc Dương khoe trọn sắc hương, ai ai cũng trầm trồ khen ngợi. Điều đó càng khiến nữ hoàng tức giận, bà liền ra lệnh thiêu hủy tất cả mẫu đơn đang nở ở Lạc Dương. Thế nhưng điều kỳ lạ đã xảy ra: những năm sau, mẫu đơn vẫn đâm chồi, nở hoa từ những gốc cây cháy đen của năm trước.

Đó là câu chuyện về sự kiên cường của hoa mẫu đơn. Và Lạc Dương đến nay vẫn là “kinh đô mẫu đơn” của Trung Quốc: từ thời nhà Tống, thành phố này đã là trung tâm trồng mẫu đơn, mỗi năm vẫn tổ chức nhiều lễ hội và triển lãm hoa mẫu đơn.

Vì thế, ngoài biểu tượng cho sắc đẹp quyến rũ và phú quý vương giả, hoa mẫu đơn còn tượng trưng cho sự kiên cường nữa.

Một số hình ảnh khác của hoa mẫu đơn

Mẫu đơn thân thảo cánh đơn màu đỏ thẫm (Paeonia lactiflora ‘Sorcerer’) - Ảnh: Bob Gutowski from Flourtown, Pennsylvania, USA., CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Gợi ý đọc thêm

• Cát tường: nguồn gốc, đặc điểm, cách trồng và chăm sóc để cây không bị lùn.
• Hoa ly: sự tích, ý nghĩa từng màu, phân biệt ly thơm Oriental, ly Asiatic, ly kép.
• Hoa tulip: nguồn gốc Trung Á, cơn sốt tulip Hà Lan, đặc điểm, ý nghĩa, độc tính.
• Hoa đào: đặc điểm, các loại đào bích, đào phai, đào thất thốn.