Hoa lay ơn: cách trồng chơi Tết, chăm sóc và ý nghĩa

Tên gọi và số lượng loài hoa lay ơn

Tên khoa học Gladiolus bắt nguồn từ tiếng Latin gladius - thanh kiếm - có lẽ vì lá và cành hoa thẳng tắp như kiếm; tiếng Anh còn gọi là sword lily. Cái tên “lay ơn” (hay “lay dơn”, “dơn”) trong tiếng Việt thì phiên âm từ tiếng Pháp glaïeul, vì người Pháp đưa loài hoa này vào nước ta. Lay ơn thuộc họ Diên vĩ (Iridaceae) - nhiều người tới giờ mới “à” lên một tiếng: hoá ra lay ơn và diên vĩ là họ hàng với nhau.

Chi Lay ơn có khoảng 300 loài: khoảng 260 loài đặc hữu ở miền nam châu Phi, khoảng 76 loài ở châu Phi nhiệt đới và chừng 10 loài bản địa vùng Á - Âu (đừng cộng các con số này lại, vì có loài mọc ở nhiều vùng). Trung tâm đa dạng của chi là vùng Cape ở Nam Phi. Lay ơn trồng làm hoa cắt cành và trồng vườn ngày nay hầu hết là giống lai.

Một loài lay ơn hoang dại (Gladiolus italicus) - hoa nhỏ hơn hẳn giống lai - Ảnh: Jana Majekova, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Đặc điểm hình thái của hoa lay ơn

Lay ơn mọc từ củ, thân không phân cành: từ khi nhú mầm cây vươn thẳng lên, xếp từng lớp lá hình kiếm, rồi trổ một cành hoa dài mang nhiều bông xếp so le, nở dần từ dưới lên. Ngày xưa lần đầu thấy cây lay ơn anh mình trồng, mình đã rất ngạc nhiên vì sao từ giữa những bẹ lá ấy lại mọc ra được một cành hoa kỳ diệu như vậy. Tuỳ giống và màu mà bông to nhỏ khác nhau.

Lay ơn có đủ cỡ, từ giống bông nhỏ tới giống bông to - Ảnh: James Johnstone, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Màu sắc lay ơn vô cùng phong phú, từ nhạt tới đậm, có cả màu pha. Cây hợp cắm lọ, mà trồng trong vườn, bồn cảnh hay chậu lớn cũng rất đẹp. Củ lay ơn lại rất dễ trồng, chịu được cả thời tiết khó chiều của Việt Nam - có lẽ đó là lý do lay ơn phổ biến đến vậy.

Các giống lay ơn nhiều màu tại một hội chợ hoa - Ảnh: Michael Barera, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Củ lay ơn tròn, cân đối (thực chất là thân hành đặc, giống củ nghệ tây - crocus), bọc ngoài bởi nhiều lớp vỏ nâu dạng sợi.

Cách trồng hoa lay ơn tại nhà

Trong những loài hoa củ mình từng tìm hiểu, lay ơn là một trong những loài đơn giản, khoẻ và dễ trồng nhất, trồng được ở khắp các vùng (tất nhiên tuỳ nơi mà hoa to dài hay gầy hơn). Hoa người ta trồng đẹp là chuyện thường, nhưng chậu hoa tự tay mình trồng mà đẹp thì là cả một niềm hạnh phúc. Phần dưới đây mình hướng dẫn cách trồng trong chậu tại nhà.

Chọn củ giống hoa lay ơn

Củ càng to thì cành hoa càng dài và nhiều bông. Nếu trồng nhiều củ trong một chậu, nên chọn củ to đều nhau và cùng một màu: mỗi màu thường có chiều cao cành và thời gian nở khác nhau, nên trồng lẫn màu sẽ có cành dài cành ngắn, bông nở trước bông nở sau vài ngày.

Củ lay ơn giống, bọc vỏ nâu, đã nhú mầm - Ảnh: Salil Kumar Mukherjee, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Mùa trồng hoa lay ơn

Lay ơn khá dễ tính, trồng mùa nào cũng có thể ra hoa, nhưng đẹp nhất là trồng vào mùa thu, khi trời mát. Từ lúc trồng tới lúc nở thường mất khoảng 2,5-4 tháng tuỳ giống và nhiệt độ, nên muốn chơi Tết thì tính lùi thời gian theo giống củ mình mua (hỏi người bán số ngày của giống đó).

Chọn nơi trồng hoặc đặt chậu

Lay ơn ưa nắng; theo mình, nắng nửa ngày buổi sáng là đẹp nhất. Trồng nơi thiếu nắng, cây sẽ vống, thân yếu và ít hoa. Nếu trồng mùa hè hoặc ở vùng nóng thì nên che bớt nắng gắt buổi trưa.

Trồng trong bồn đất: vệ sinh bồn, rắc vôi, xới tơi đất và bón lót phân hữu cơ hoai. Lay ơn không chiếm diện tích, nên trồng dày để khi nở hoa trông không rời rạc: đặt củ cách nhau khoảng 3-5 cm, lấp đất khoảng 6-9 cm, nén nhẹ rồi tưới đẫm.

Trồng trong chậu:

1. Chọn chậu to vừa ý, bắt buộc có lỗ thoát nước để củ không bị thối.
2. Trộn đất trồng tơi, giàu dinh dưỡng theo tỷ lệ 1 trấu hun : 1 mùn dừa (hoặc xỉ than tổ ong đập vụn) : 2 đất thịt : 1 phân hữu cơ hoai.
3. Đổ đất cách miệng chậu khoảng 15 cm, đặt củ cách nhau 3-5 cm (đỉnh mầm hướng lên - củ lay ơn giống củ hành, dễ nhận ra mặt trên), lấp thêm khoảng 7-9 cm đất, ấn nhẹ cho đất chặt.
4. Tưới bằng vòi phun mưa cho nước ngấm đều, đặt chậu ra chỗ nhiều nắng.
5. Cắm que chống cạnh mỗi củ ngay lúc trồng - cành lay ơn cao, dễ đổ khi mưa gió, mà cắm que về sau dễ đâm vào củ, rễ. Mẹo của mình: cắm que ngắn để “giữ chỗ”, sau này thay que dài vào đúng chỗ đó.

Cách chăm sóc hoa lay ơn phát triển tốt

Tỉa mầm

Một củ có thể nhú nhiều hơn một mầm. Trồng thương phẩm, người ta ngắt mầm yếu, chỉ giữ mầm khoẻ nhất để cành hoa to đẹp. Trồng chơi thì tuỳ ý: giữ nhiều mầm cho chậu dày, nhiều hoa, đổi lại mỗi cành sẽ nhỏ hơn một chút.

Phân bón

Lay ơn cần nhiều dinh dưỡng: đủ phân thì cây mập, cành hoa dài, bông to; thiếu phân cây vẫn ra hoa nhưng nhỏ. Trồng chậu nên hoà phân NPK vào nước để tưới, khoảng mỗi tuần một lần - nhớ pha loãng theo hướng dẫn, pha đặc sẽ làm cây bị xót rễ.

Nước tưới

Giữ đất ẩm đều, đừng để khô kiệt mới tưới, nhưng cũng tuyệt đối không để úng - loại cây trồng củ nào cũng dễ thối nếu đất quá ướt.

Lưu ý giai đoạn làm đòng: khi sắp ra hoa, thân cây phồng to lên - lúc này phải tưới đủ nước và bón thêm phân. Thiếu nước, thiếu dinh dưỡng (hoặc gặp rét) đúng lúc này, cây rất dễ bị “nghẹn đòng”: ngồng hoa không thoát được khỏi bẹ lá và cây không nở. Mình đã trải qua kinh nghiệm “đau thương” này một lần nên nhớ mãi.

Công chăm sóc được đền bù bằng những cành lay ơn rực rỡ - Ảnh: Zenyrgarden, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Chăm sóc củ sau khi hoa tàn

Ở xứ lạnh (từ vùng khí hậu USDA 7 trở xuống), mùa thu phải đào củ lên cất để xuân trồng lại; ở nước ta thì cần để ý nắng nóng mùa hè và nấm bệnh. Sau khi hoa tàn, cắt cành hoa, giữ lại lá cho cây tiếp tục quang hợp nuôi củ, bón thêm phân và nhổ cỏ. Khi lá úa (thường vào mùa mưa), đào củ lên, làm sạch, hong khô rồi cất nơi khô ráo, thoáng mát (hoặc ngăn mát tủ lạnh) tới mùa trồng sau. Chọn củ to để trồng lấy hoa, củ nhỏ trồng tiếp để nuôi lớn.

Lưu ý với nhà có thú cưng: lay ơn độc với chó, mèo nếu chúng gặm phải, phần củ độc nhất - cất củ giống ngoài tầm với của vật nuôi.

Biểu tượng và ý nghĩa của hoa lay ơn

Hoa lay ơn tượng trưng cho chiến thắng, sức mạnh, lòng kiêu hãnh và sự trung thành. Theo giai thoại, ý nghĩa này có từ thời La Mã: đấu sĩ chiến thắng trên đấu trường được khán giả tung hoa lay ơn chúc mừng. Tới ngày nay, những người hoàn thành Hội đi bộ bốn ngày quốc tế ở Nijmegen (Hà Lan) vẫn được tặng hoa lay ơn khi về đích. Lay ơn cũng là hoa biểu tượng của vùng Punjab (Ấn Độ).

Bình hoa lay ơn đỏ - tranh của Vincent van Gogh - phạm vi công cộng, Wikimedia Commons

Ở Việt Nam, lay ơn là loài hoa cắm Tết, cắm bàn thờ quen thuộc: cành thẳng, hoa nở dần từ dưới lên được xem như lời chúc một năm “thăng tiến”, vươn lên.

Truyền thuyết về hoa lay ơn

Một truyền thuyết La Mã kể rằng: trong cuộc chiến giữa người La Mã và người Thracia (*), những chiến binh Thracia bị bắt và bị ép làm đấu sĩ. Trong số đó có hai chàng trai trẻ Sevt và Teres trở thành bạn thân. Để mua vui cho dân chúng, viên tướng La Mã ra lệnh hai người phải đấu với nhau, ai thắng sẽ được về quê. Nhưng hai chàng cắm kiếm xuống đất và ôm nhau, chấp nhận cái chết. Đám đông giận dữ, và cả hai bị giết. Ngay khi máu họ rơi xuống, những thanh kiếm cắm trên đất bén rễ, nở thành những cành hoa cao, thẳng tắp. Để tưởng nhớ hai đấu sĩ, loài hoa được đặt tên gladioli - và từ đó tượng trưng cho sự kính trọng, lòng trung thành và tình bạn cao cả.

Lay ơn hồng - Ảnh: Prenn, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

(*) Người Thracia: nhóm các bộ lạc Ấn - Âu từng sống ở một vùng rộng lớn ở Trung và Đông Nam Âu, nói tiếng Thracia.

Gợi ý đọc thêm

• Hoa ly: sự tích, ý nghĩa từng màu, phân biệt ly thơm Oriental, ly Asiatic, ly kép.
• Thủy tiên: đặc điểm, ý nghĩa ngày Tết, cách gọt củ, trồng nước.
• Hoa tulip: nguồn gốc Trung Á, cơn sốt tulip Hà Lan, đặc điểm, ý nghĩa, độc tính.
• Địa lan: đặc điểm, các loại địa lan chơi Tết, ý nghĩa, cách trồng, giá thể, tưới.