Lan vũ nữ (Oncidium): các loại, cách trồng, tách chậu

Hoa lan vũ nữ là một trong những chi lan có số loài và giống lai nhiều nhất trong họ nhà lan. Vũ nữ có tên gọi uyển chuyển cùng hình dáng đa dạng, đặc sắc và hương thơm nhẹ nhàng. Do đó, chúng rất được ưa chuộng trong việc trồng bày trí và tặng bạn bè, người thân nhân những dịp đặc biệt.

Tên gọi, phân bố của lan vũ nữ

Lan vũ nữ có cái tên vô cùng uyển chuyển, nữ tính: tên tiếng Anh là dancing-lady orchid (lan vũ nữ), vì mỗi bông hoa nhìn giống một cô gái mặc váy xòe đang múa. Tên khoa học Oncidium do nhà thực vật học Thụy Điển Olof Swartz đặt năm 1800.

Lưu ý: một số trang mạng ghi tên khoa học của lan vũ nữ là Arachnis annamensis - đó thật ra là lan bò cạp tía, một loài lan khác hẳn.

Chi Oncidium có khoảng 370 loài, phân bố ở châu Mỹ nhiệt đới và cận nhiệt đới: từ Mexico, Trung Mỹ, quần đảo Caribe qua dãy Andes đến miền bắc Argentina. Chúng mọc ở rất nhiều môi trường, từ rừng ven biển đến rừng mưa trên núi cao.

Do dễ trồng, nhiều hoa và có giá trị kinh tế cao, các giống vũ nữ lai được trồng rất phổ biến ở châu Á, nhất là Thái Lan, Đài Loan, Việt Nam - làm lan chậu và lan cắt cành. Ngoài chi Oncidium, người chơi lan ở Việt Nam còn gọi chung là “vũ nữ” cho nhiều giống lai với các chi họ hàng gần.

Hoa vũ nữ với cánh môi xòe rộng như váy múa - Ảnh: Rhododendrites, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Đặc điểm của hoa lan vũ nữ

Lan vũ nữ là lan đa thân, có những giả hành (củ) to hoặc nhỏ tùy giống, trên đỉnh giả hành mọc 1-3 lá. Tùy theo loài, lá có thể dày, cứng hoặc dài và mềm. Ở các giống vũ nữ phổ biến, lá dài khoảng 15-25 cm, phiến lá dài nhọn màu xanh óng.

Cành hoa (phát hoa) mọc ra từ gốc giả hành, vươn cao khoảng 40-60 cm, có giống cành dài cả mét, phân nhiều nhánh, trên mỗi cành có hàng chục đến hàng trăm bông hoa nhỏ. Mỗi bông có cánh môi to, xòe tròn ở dưới và các cánh nhỏ thuôn dài ở trên, trông như cô vũ nữ dang tay múa. Khi hoa nở rộ, cả cành vàng rực như đàn bướm bay giữa nền lá xanh, khiến bạn không thể rời mắt đấy nhé!

Ngoài màu vàng đặc trưng, vũ nữ còn có nhiều màu khác như đỏ, nâu socola, trắng, hồng và các màu pha. Một số giống có hương thơm nhẹ, nổi tiếng nhất là giống ‘Sharry Baby’ thơm mùi sô-cô-la.

Lan vũ nữ vàng - Ảnh: পাপৰি বৰা, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ý nghĩa hoa lan vũ nữ

Hoa lan vũ nữ với vẻ đẹp dịu dàng, rộn ràng, đại diện cho cái đẹp và sự trong sáng, đồng thời tượng trưng cho tình cảm dồi dào trong tình yêu. Nếu ai đó tặng bạn một nhành vũ nữ thì có lẽ người tặng thật sự quý mến bạn lắm đấy ^^.

Trong cuộc sống, tặng hoa lan vũ nữ mang ý nghĩa chúc may mắn, sinh sôi nảy nở, ăn nên làm ra. Theo quan niệm phong thủy, sắc vàng của vũ nữ là biểu tượng của sự sung túc, ấm no - vì thế những chậu vũ nữ vàng rất được chuộng chưng Tết, tặng khai trương.

Các loại lan vũ nữ phổ biến ở Việt Nam

Người chơi lan ở Việt Nam thường gọi tên vũ nữ theo màu và dáng hoa. Một số loại hay gặp:

Vũ nữ vàng (vũ nữ mật ngọt)

Loại phổ biến nhất: cành hoa dài, phân nhiều nhánh, hoa nhỏ vàng tươi điểm nâu ở gốc cánh. Cây khỏe, ít sâu bệnh, dễ ra hoa, không phải chăm bón nhiều. Hoa lâu tàn - từ khi nhú ngồng đến khi bông cuối cùng nở có thể kéo dài nhiều tuần. Rất hợp cắm bình nghệ thuật, treo trang trí quán cà phê, nhà hàng, sân thượng.

Vũ nữ mặt trời

Hoa vàng rực rỡ, tỏa nắng, rất được ưa chuộng trang trí gia đình, nơi làm việc. Cây nhỏ gọn, lá nhỏ mọc hướng lên trời, thân và cành hoa ngắn hơn nhiều giống khác - hợp chậu nhỏ để bàn.

Vũ nữ mèo đỏ

Gọi là mèo đỏ vì hoa là sự kết hợp của màu đỏ và trắng, trông quý phái. Cây khỏe, mọc thành bụi to, cho nhiều phát hoa đỏ rực rỡ cả một góc.

Vũ nữ socola

Hoa nhỏ màu nâu đỏ pha trắng, nhiều giống có mùi thơm như sô-cô-la (như ‘Sharry Baby’). Lan socola thích nơi thoáng mát, có ánh sáng nhưng tránh nắng gắt trực tiếp; tưới vừa phải, chỉ cần giá thể hơi ẩm.

Miltonia - “lan vũ nữ mặt cười”

Chợ lan hay xếp Miltonia (và giống lai Miltoniopsis) chung nhóm vũ nữ, dù đây là một chi lan riêng, có họ hàng gần với Oncidium, nguồn gốc Brazil. Hoa to, phẳng, giống hoa păng-xê (pansy), thường trắng, hồng, tím có hoa văn ở giữa, thơm nhẹ. Tên chi được đặt theo Tử tước Milton, một nhà bảo trợ làm vườn người Anh thế kỷ 19. Miltonia ưa mát hơn vũ nữ vàng, ở miền Nam nóng khá khó trồng.

Còn “vũ nữ hoàng hậu”?

Lan hoàng hậu (Grammatophyllum scriptum) đôi khi được gọi là vũ nữ hoàng hậu vì hoa vàng xanh có đốm nâu, nhưng đây là một chi lan khác hẳn, cây rất to, mọc thành bụi lớn. Bạn có thể đọc riêng ở bài lan hoàng hậu.

Kỹ thuật trồng lan vũ nữ

Lan vũ nữ được đánh giá là loại lan khá dễ trồng, nhưng muốn hoa nhiều, bền thì cần đúng giá thể, ánh sáng và nước. Nếu chăm tốt, mỗi đợt hoa có thể chơi được vài tuần đến hơn một tháng.

Nhiệt độ và ánh sáng

Lan vũ nữ ưa khí hậu ấm vừa phải, khoảng 20-30°C, nơi thông thoáng gió và đủ ánh sáng tán xạ (khoảng 50-70% nắng, che lưới khi nắng gắt). Thiếu sáng, cây còi cọc, ít hoa và hoa nhỏ; nắng gắt trực tiếp thì cháy lá, giả hành teo. Lá có màu xanh vàng nhạt là dấu hiệu đủ sáng; lá xanh thẫm là thiếu sáng.

Giá thể trồng lan vũ nữ

Trong tự nhiên, vũ nữ không mọc dưới đất mà bám trên thân cây, vách đá; bộ rễ khí sinh cần thông thoáng. Vì vậy:

• Trồng chậu nhựa hoặc chậu đất nung nhiều lỗ thoáng, giá thể là than củi, vỏ thông, xơ dừa đã xử lý chát, có thể thêm ít dớn.
• Hoặc ghép lên gỗ lũa, khúc gỗ, tấm dớn, treo nơi thoáng.
• Không dùng đất trồng, không nén giá thể quá chặt.

Tách chậu, nhân giống

Lan vũ nữ thường được nhân giống bằng nuôi cấy mô (ở các trại lan) hoặc tách bụi (người chơi tự làm). Tách bụi khá hiệu quả: vừa nhanh có cây lớn, vừa rút ngắn thời gian ra hoa.

Vũ nữ mọc kiểu “nâng bụi”: giả hành mới mọc sau thường cao hơn và lấn ra ngoài giả hành cũ. Khi bụi đã kín chậu:

1. Chọn thời điểm sau khi hoa tàn, cây bắt đầu ra rễ mới.
2. Nhấc cả bụi ra, gỡ sạch giá thể cũ, cắt bỏ rễ thối, rễ khô.
3. Dùng kéo sắc đã khử trùng tách thành từng cụm 2-3 giả hành có rễ, bôi thuốc trị nấm hoặc vôi lên vết cắt.
4. Trồng vào chậu mới, đặt cụm giả hành cũ sát thành chậu để giả hành mới có chỗ mọc về phía giữa. Không trồng quá sâu - gốc giả hành chỉ ngang mặt giá thể, giá thể đầy khoảng 2/3-3/4 chậu.
5. Buộc cố định cho cây khỏi lung lay, để nơi râm mát 1-2 tuần, phun ẩm nhẹ, chưa bón phân cho tới khi cây ra rễ mới.

Sau khoảng một năm, nếu được nuôi dưỡng đúng cách, cây con tách ra sẽ cho hoa.

Cách chăm sóc hoa lan vũ nữ

Tưới nước

Sau khi trồng hoặc tách chậu 4-6 tuần đầu, để cây ở nơi có ánh sáng tán xạ, tưới ít, giữ giá thể hơi ẩm. Khi cây đã ổn định, tưới khi giá thể gần khô: mùa hè nắng nóng có thể tưới mỗi ngày một lần, mùa mưa, mùa lạnh giảm hẳn để tránh úng, thối giả hành. Tưới vào sáng sớm hoặc chiều mát, tưới phun đều cả rễ, không để nước đọng ở nõn lá qua đêm.

Bón phân

Lan vũ nữ ăn được nhiều loại phân:

• Phân bón lá cho lan pha loãng theo hướng dẫn trên bao bì, phun 7-10 ngày một lần: giai đoạn cây lớn dùng phân nhiều đạm, giai đoạn ra ngồng dùng phân nhiều lân, kali.
• Phân hữu cơ tan chậm như phân bò khô, phân trùn quế viên, đặt lên mặt giá thể để mỗi lần tưới phân ngấm dần.

Luôn pha phân loãng - phân đặc làm cháy rễ, lan dễ chết.

Phòng trừ bệnh

Lan vũ nữ hay mắc hai bệnh: thối đen giả hành (thường do úng, nóng bí) và đốm lá (do nấm). Giữ giá thể thoáng, không tưới quá nhiều, cắt bỏ phần bị bệnh, cách ly chậu bệnh. Khi cần, phun thuốc trừ nấm được phép lưu hành (như nhóm mancozeb, gốc đồng) theo đúng liều trên nhãn, đeo găng tay và khẩu trang khi phun.

Chúc bạn trồng được những chậu lan vũ nữ vàng rực, sai hoa nhé! Nếu yêu lan chưng Tết, bạn có thể xem thêm lan Mokara và địa lan.

Gợi ý đọc thêm

• Lan đuôi cáo: phong lan chùm hoa rủ như đuôi cáo, nguồn gốc châu Á.
• Lan giáng hương: đặc điểm phong lan đơn thân hoa thơm, các loài thường gặp.
• Lan hoàng hậu: loài lan khổng lồ nguồn gốc Đông Nam Á, đặc điểm, ý nghĩa, chọn giống.
• Lan phi điệp tím: đặc điểm, giá thể, ghép gỗ hoặc trồng chậu, tách giả hành, tưới nước.