Hoa hướng dương: ý nghĩa, cách trồng, chăm sóc nở đúng Tết

Đặc điểm của hoa hướng dương

Hướng dương là cây thân thảo sống một năm: gieo hạt, ra hoa, kết hạt rồi tàn trong một vụ. Thân cây thẳng, ít phân nhánh, cao từ khoảng 0,5 m (giống lùn trồng chậu) đến 3 m (giống lấy hạt), thân và hai mặt lá phủ lông ráp. Lá to hình tim, mép có răng cưa, mọc so le, cuống dài.

Thứ ta gọi là “một bông hướng dương” thật ra là một cụm hoa đầu gồm hàng trăm đến hàng nghìn hoa nhỏ:

• Vòng ngoài là các hoa lưỡi (hay ta quen gọi là “cánh hoa”) màu vàng rực - những hoa này không kết hạt, chỉ để thu hút ong bướm.
• Ở giữa là hàng nghìn hoa ống nhỏ li ti màu nâu, tím sẫm, xếp thành các đường xoắn ốc rất đều. Mỗi hoa ống sau khi thụ phấn cho một hạt hướng dương.

Đường kính bông hoa từ khoảng 7-10 cm ở giống hoa nhỏ, cắm bình đến 30 cm ở giống lấy hạt. Ngoài màu vàng quen thuộc, nay còn có giống hướng dương màu cam, đỏ nâu, vàng chanh, trắng kem và cả giống hoa kép tròn như quả bông.

Hàng nghìn hoa ống ở giữa xếp thành đường xoắn ốc, mỗi hoa cho một hạt - Ảnh: böhringer friedrich, CC BY-SA 2.5, Wikimedia Commons

Hướng dương có thật luôn quay theo mặt trời?

Chỉ đúng một nửa. Khi cây còn non, ngọn và nụ hoa quay theo mặt trời từ đông sang tây trong ngày, rồi ban đêm quay ngược về hướng đông chờ bình minh. Nhưng khi hoa đã nở hẳn, thân cây cứng lại và bông hoa đứng yên, hướng về phía đông. Các nhà khoa học (Đại học California, 2016) phát hiện bông hoa hướng đông được nắng sớm sưởi ấm nhanh hơn nên có nhiều ong đến thụ phấn hơn. Vì vậy, nếu bạn thấy cả cánh đồng hướng dương đang nở cùng nhìn về một phía, phía đó thường là phía đông.

Nguồn gốc và nơi trồng hướng dương

Hướng dương có nguồn gốc Bắc Mỹ (vùng nay là Mỹ và Mexico). Người bản địa châu Mỹ đã thuần hóa và trồng hướng dương lấy hạt từ hàng nghìn năm trước. Khoảng thế kỷ 16, người Tây Ban Nha mang hướng dương về châu Âu, rồi cây được trồng rộng khắp. Ở Nga, từ thế kỷ 19 người ta chọn tạo nhiều giống hạt to, nhiều dầu - hướng dương thành cây lấy dầu quan trọng và đến nay Nga, Ukraine vẫn là những nước trồng nhiều hướng dương nhất thế giới.

Chi Helianthus có khoảng 70 loài, nhưng loài trồng phổ biến làm hoa và lấy hạt chủ yếu là Helianthus annuus. Những giống hoa nhiều màu, hoa lùn, hoa kép bán hiện nay đều là giống chọn tạo của loài này.

Hướng dương ở Việt Nam

Hướng dương ưa nắng, chịu nóng tốt nên trồng được ở hầu hết các vùng của Việt Nam, chủ yếu làm hoa cắt cành, hoa chậu và trồng cảnh quan. Cánh đồng hướng dương nổi tiếng nhất là ở vùng Nghĩa Đàn (Nghệ An): hướng dương được trồng xen trong các trang trại bò sữa để cải tạo đất và làm thức ăn chăn nuôi, mỗi năm nở rộ vào khoảng tháng 11-12, thu hút rất đông du khách đến chụp ảnh. Đà Lạt và nhiều vườn hoa du lịch cũng trồng hướng dương quanh năm.

Trên thế giới, ngoài các cánh đồng bạt ngàn ở Ukraine, Nga, châu Âu, những cánh đồng hướng dương ở Hokuryu (Hokkaido, Nhật Bản) hay vùng Provence (Pháp) cũng là điểm du lịch mùa hè nổi tiếng.

Ý nghĩa hoa hướng dương

Tên tiếng Anh sunflower nghĩa là “hoa mặt trời”, tên khoa học Helianthus cũng ghép từ tiếng Hy Lạp helios (mặt trời) và anthos (hoa). Tiếng Pháp gọi là tournesol - “xoay theo mặt trời”. Dù ở ngôn ngữ nào, hướng dương cũng gắn với hình ảnh mặt trời, ánh sáng và sự ấm áp.

• Niềm tin, lạc quan: hoa vươn về phía ánh sáng nên được xem là biểu tượng của niềm tin vào tương lai, sự lạc quan và nghị lực vượt khó.
• Tình yêu chung thủy: hình ảnh bông hoa “luôn hướng về mặt trời” gợi tình yêu một lòng, dù xa cách vẫn hướng về nhau.
• Tình bạn chân thành: sắc vàng tươi tắn hợp tặng bạn bè, đồng nghiệp, thầy cô (dịp 20/11), người vừa khai trương hay tốt nghiệp.
• Hòa bình: hướng dương là quốc hoa của Ukraine và được dùng làm biểu tượng cho phong trào vì một thế giới không vũ khí hạt nhân.

Trong trang trí nhà cửa, bình hướng dương vàng rực đem lại cảm giác ấm áp, tươi vui - vì thế hướng dương chậu ngày càng được chuộng chưng Tết, thay cho các loại hoa truyền thống.

Công dụng của hướng dương

• Hạt hướng dương: món ăn vặt quen thuộc, giàu chất béo không bão hòa và vitamin E.
• Dầu hướng dương: ép từ hạt, là một trong những loại dầu ăn phổ biến nhất thế giới.
• Thức ăn chăn nuôi: bã hạt sau khi ép dầu và thân lá non dùng cho gia súc.
• Hoa cắt cành, hoa chậu, cảnh quan: hoa to, màu tươi, cành cứng, cắm bình được lâu.

Hạt hướng dương - Ảnh: Salil Kumar Mukherjee, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Trong y học dân gian, hạt, hoa, lá và lõi thân hướng dương từng được dùng ở một số nơi, nhưng các công dụng này chưa được kiểm chứng đầy đủ.

Thông tin về công dụng chữa bệnh ở trên chỉ để tham khảo, phần lớn là kinh nghiệm dân gian chưa được kiểm chứng đầy đủ. Không tự dùng cây làm thuốc; hãy hỏi bác sĩ trước khi dùng.

Cách trồng hoa hướng dương

Hướng dương là cây một năm nên trồng bằng hạt là cách duy nhất phổ biến - hạt rẻ, dễ nảy mầm và cây lên rất nhanh. Bạn cũng có thể mua cây con ở vườn ươm để rút ngắn thời gian.

Chọn giống

• Hướng dương lùn, hướng dương chậu: cao 30-60 cm, hoa nhỏ vừa, hợp trồng chậu ban công, chưng Tết.
• Hướng dương tháp, hướng dương cắt cành: một thân cao 1-1,5 m, hoa đẹp, cành cứng, hợp cắm bình và trồng hàng rào, bồn hoa.
• Hướng dương lấy hạt, hướng dương khổng lồ: cao 2-3 m, hoa rất to, cần trồng đất vườn.
• Hướng dương màu: ngoài màu vàng quen thuộc còn có giống cánh đỏ rượu, cam đất, vàng chanh, hai màu - lạ mắt, hợp cắm bình.

Giống hướng dương cánh đỏ - Ảnh: Mostafameraji, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Mua hạt giống ở cửa hàng uy tín, xem kỹ số ngày từ khi gieo đến khi ra hoa ghi trên bao (thường khoảng 50-90 ngày tùy giống) - con số này quyết định ngày gieo nếu bạn muốn hoa nở đúng dịp.

Gieo hạt

1. Ngâm hạt trong nước ấm (khoảng 2 sôi 3 lạnh) 3-4 giờ, vớt ra ủ trong khăn ẩm đến khi hạt nứt nanh. Bước này giúp hạt nảy mầm đều hơn, không bắt buộc.
2. Gieo hạt sâu khoảng 2-3 cm vào đất tơi xốp, ẩm. Trồng chậu thì mỗi chậu một cây; trồng đất thì cây cách cây 30-50 cm (giống lùn) hoặc 50-70 cm (giống cao).
3. Giữ đất ẩm nhưng không úng. Hạt nảy mầm sau khoảng 5-10 ngày.
4. Nếu gieo trong khay ươm, khi cây có 2-4 lá thật thì đánh ra chậu hoặc ra vườn, giữ nguyên bầu đất vì hướng dương có rễ cọc, không ưa bị xáo trộn rễ.

Hướng dương nảy mầm, hai lá mầm đầu tiên - Ảnh: User:Amada44, Public domain, Wikimedia Commons

Đất trồng nên tơi xốp, giàu mùn, thoát nước tốt: có thể trộn đất thịt với phân chuồng hoai hoặc phân trùn quế, thêm trấu hun hoặc xơ dừa cho đất thoáng.

Trồng hướng dương nở đúng Tết

Muốn hoa nở vào Tết, đếm ngược từ ngày bạn muốn hoa nở theo số ngày ghi trên bao hạt. Với các giống hướng dương chậu phổ biến, người trồng thường gieo khoảng 2-2,5 tháng trước Tết. Miền Bắc mùa đông lạnh, ít nắng nên cây chậm hơn miền Nam - nên gieo sớm thêm khoảng 1-2 tuần. Nếu nụ lên sớm, có thể đưa chậu vào chỗ ít nắng hơn một chút để hoa nở chậm lại; nụ lên muộn thì tăng nắng, tưới ấm cho cây.

Cách chăm sóc hoa hướng dương

Ánh sáng

Hướng dương rất ưa nắng: cần ít nhất 6-8 giờ nắng trực tiếp mỗi ngày. Thiếu nắng thân cây vươn dài, yếu, dễ đổ, hoa nhỏ và nhạt màu. Trồng chậu thì đặt ở ban công, sân thượng hướng nắng tốt nhất.

Hướng dương đủ nắng cho thân mập, hoa to, đậm màu - Ảnh: George Chernilevsky, phạm vi công cộng, Wikimedia Commons

Tưới nước

Giữ đất ẩm đều, nhất là giai đoạn cây con và khi cây ra nụ, nở hoa. Tưới vào gốc lúc sáng sớm hoặc chiều mát. Tránh để chậu đọng nước - hướng dương bị úng rễ rất nhanh, nhất là mùa mưa.

Bón phân

Bón lót phân hữu cơ hoai mục khi trồng. Khi cây cao khoảng 20-30 cm, bón thêm phân hữu cơ hoặc ít NPK cân đối theo liều trên bao; lúc cây sắp ra nụ có thể dùng phân giàu lân, kali để hoa to, đậm màu. Không bón quá nhiều đạm - cây tốt lá, thân mềm, dễ đổ mà ít hoa.

Cắm cọc, chống đổ

Giống cao nên cắm cọc chống khi cây cao khoảng 50 cm, nhất là ở nơi nhiều gió. Bông hoa to và nặng, gặp mưa gió dễ gãy cổ hoa.

Sâu bệnh

Hướng dương khá khỏe, nhưng hay gặp sâu ăn lá, rệp, ốc sên (cắn cây con), và bệnh thối gốc, nấm lá khi đất úng hoặc mưa nhiều. Trồng thưa cho thoáng, tưới gốc không tưới lá, nhặt bỏ lá già, lá bệnh. Khi cần dùng thuốc, ưu tiên chế phẩm sinh học và phun đúng liều trên nhãn, ngưng phun khi hoa đã nở.

Khi hoa chín và cánh héo, mặt sau bông hoa chuyển vàng nâu là có thể thu hạt. Lưu ý hạt từ giống lai (F1) gieo lại thường không giống cây mẹ.

Cách cắm hướng dương tươi lâu

• Mua hoa vừa hé (cánh lưỡi vừa xòe, nhụy giữa còn chặt) - hoa sẽ nở dần và giữ được lâu hơn.
• Về nhà, cắt chéo cuống thêm 2-3 cm, nên cắt trong chậu nước để không khí không lọt vào cuống.
• Tỉa bỏ lá phần cuống ngập nước để nước không bị thối.
• Dùng bình sạch, nước sạch, cắm sâu khoảng 7-10 cm. Có thể pha gói dưỡng hoa đi kèm bó hoa, hoặc 1 thìa đường với vài giọt giấm cho mỗi lít nước.
• Thay nước mỗi 1-2 ngày, mỗi lần thay thì cắt lại cuống. Đặt bình nơi thoáng mát, tránh nắng gắt và gió quạt.

Chăm như vậy, hướng dương cắt cành thường tươi được khoảng 6-10 ngày.

Nếu bạn yêu sắc vàng của hướng dương, có thể tìm hiểu thêm hoa cúc mặt trời - loài hoa vàng cùng họ Cúc, hoa nhỏ hơn và nở thành bụi, hay hoa dã quỳ - “hướng dương dại” nở vàng rực Tây Nguyên mỗi mùa đông.

Gợi ý đọc thêm

• Đồng tiền: nguồn gốc, đặc điểm, đồng tiền đơn và kép, ý nghĩa, cách gieo hạt.
• Oải hương: oải hương Anh, Pháp, Tây Ban Nha, ý nghĩa, công dụng, độc tính với thú cưng.
• Hoa thiên điểu: nguồn gốc Nam Phi, đặc điểm, ý nghĩa, tách bụi, gieo hạt.
• Cẩm tú cầu: vì sao hoa đổi màu theo đất, ý nghĩa, độc tính, cách giâm cành, chăm sóc.