Địa lan: ý nghĩa, cách trồng và chăm sóc để lan ra hoa Tết

Giới thiệu về hoa địa lan

Chi Cymbidium có khoảng 55 loài, phân bố tự nhiên từ vùng nhiệt đới, cận nhiệt đới châu Á tới Úc; tiếng Anh gọi là boat orchid vì cánh môi hoa trông như một chiếc thuyền nhỏ. Tuỳ loài, địa lan mọc trên đất, trên đá hoặc bám trên cây - cái tên “địa lan” (lan đất) xuất phát từ những loài mọc dưới đất.

Ở Việt Nam, tên địa lan dùng cho hai nhóm chính:

• Các loài địa lan bản địa, lan kiếm - hoa nhỏ, nhiều loài thơm, như nhóm Cymbidium ensifolium (thanh ngọc, kiếm lan) hay Cymbidium sinense (mặc lan).
• Địa lan lai hoa to - giống lai chọn tạo ở Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan…, bông to, nhiều màu, là loại địa lan chơi Tết bày bán phổ biến nhất hiện nay.

Lan kiếm (Cymbidium ensifolium), một loài địa lan bản địa hoa nhỏ, thơm - Ảnh: sunoochi, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Đặc điểm của loài hoa địa lan

Địa lan là cây thân thảo sống lâu năm, mọc thành bụi. Mỗi cây có một giả hành - phần thân phình to hình bầu dục, dự trữ nước và dinh dưỡng. Từ mỗi giả hành mọc ra khoảng 3-12 lá dài dạng dải, xếp thành hai dãy, mép lá nguyên, đầu nhọn; lá có thể sống nhiều năm.

Ngồng hoa mọc ra từ gốc giả hành. Mỗi ngồng của địa lan lai thường mang khoảng 8-20 bông, cây khoẻ có thể nhiều hơn. Hoa có ba lá đài và hai cánh hoa gần giống nhau, cùng một cánh môi ba thuỳ khác hẳn - điểm nhận diện đặc trưng của họ Lan. Màu hoa rất đa dạng: vàng, vàng chanh, xanh, trắng, hồng, đỏ, nâu. Địa lan nở vào đông - xuân, hoa bền, một ngồng có thể giữ được nhiều tuần.

Địa lan lai hoa vàng chanh - Ảnh: Emőke Dénes, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Sau khi thụ phấn, hoa tạo quả nang thuôn dài chứa rất nhiều hạt nhỏ li ti - vì vậy người trồng nhân giống bằng tách bụi hoặc nuôi cấy mô chứ không gieo hạt thông thường.

Ý nghĩa của hoa địa lan

Theo quan niệm dân gian, địa lan tượng trưng cho may mắn, tài lộc và sự sang trọng; ngồng hoa vươn thẳng, nở dài ngày được xem như lời chúc một năm mới hanh thông, bền vững. Vì thế địa lan thường được trưng trong phòng khách ngày Tết, đặt ở sảnh công ty hay dùng làm quà biếu đầu xuân. Cùng với hoa đào, hoa thủy tiên và cúc đại đóa, địa lan là một trong những loài hoa Tết được chuộng nhất.

Địa lan lai hoa hồng - Ảnh: Yercaud-elango, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Các loại hoa địa lan phổ biến hiện nay

Địa lan có rất nhiều giống, và người chơi thường phân biệt theo:

• Màu hoa: địa lan vàng, vàng chanh, xanh, trắng, hồng, đỏ…
• Tên thương phẩm nhà vườn đặt cho từng giống lai, ví dụ các giống địa lan nhập từ Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan.
• Nhóm lan kiếm bản địa (thanh ngọc, mặc lan, hoàng vũ…): hoa nhỏ, thơm, cây gọn, được giới chơi lan truyền thống ưa chuộng.

Dù khác nhau về hình dáng, phần lớn địa lan có yêu cầu chăm sóc tương tự nhau.

Địa lan lai hoa trắng - Ảnh: Emőke Dénes, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Kỹ thuật trồng và cách chăm sóc địa lan

Chuẩn bị chậu

Chọn chậu vừa với kích thước bụi lan - chậu quá nhỏ làm rễ chật, chậu quá to dễ giữ nước gây úng. Chậu đất nung hoặc chậu có nhiều lỗ thoát nước là tốt nhất. Chậu đã dùng phải rửa sạch bằng nước và xà phòng, phơi khô trước khi trồng lại để tránh mầm bệnh.

Địa lan trồng trong chậu đất nung - Ảnh: Emőke Dénes, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Giá thể trồng hoa địa lan

Địa lan cần giá thể giàu mùn nhưng phải tơi và thoát nước tốt - rễ lan đọng nước là thối. Một công thức nhà vườn hay dùng: bùn ao phơi khô đập nhỏ cỡ 1-1,5 cm (3 phần), phân chuồng hoai mục (3 phần), xơ dừa đã xử lý (2 phần), vỏ trấu (1 phần), phân trùn quế (0,5 phần) và vôi bột (0,5 phần). Trộn đều, ủ nơi thoáng mát khoảng 10-15 ngày rồi phơi ải khoảng 1 tuần để diệt mầm bệnh trước khi dùng. Nhiều người trồng ở thành phố dùng giá thể nhẹ hơn trên nền vỏ thông, xơ dừa, than củi trộn một phần mùn - cũng được, miễn là thoát nước nhanh.

Kỹ thuật trồng

Cho giá thể vào khoảng 1/3 chậu, đặt bụi lan vào giữa sao cho cân đối: giả hành già quay vào giữa chậu, giả hành non hướng ra phía miệng chậu để có chỗ cho chồi mới phát triển. Giữ bụi lan, lấp giá thể tới gần miệng chậu, ấn nhẹ quanh gốc cho chắc. Có thể phủ một lớp mỏng xỉ than vụn hoặc vỏ trấu lên mặt để giữ ẩm. Tưới đẫm sau khi trồng, rồi đặt chậu nơi thoáng mát, tránh nắng gắt cho tới khi cây bén rễ.

Cách chăm sóc hoa địa lan để cây phát triển tốt

Ánh sáng và nhiệt độ - điều kiện để ra hoa

Địa lan ưa sáng hơn phần lớn các loài lan: cây khoẻ nhận nhiều ánh sáng buổi sáng, chỉ cần che bớt nắng gắt buổi trưa. Thiếu sáng, lá vươn dài, mềm và cây ít ra ngồng.

Điều quan trọng nhất để địa lan ra hoa là chênh lệch nhiệt độ giữa ngày và đêm vào cuối hè - đầu thu: đêm mát rõ rệt sẽ kích thích cây phân hoá ngồng hoa. Đây là lý do địa lan ra hoa đẹp ở những vùng khí hậu mát như Đà Lạt, Sa Pa, Mộc Châu, còn ở nơi nóng quanh năm cây thường chỉ ra lá. Ở các vùng này, nhà vườn thường mua địa lan đã có ngồng từ vùng lạnh về để chơi Tết.

Nước tưới

Giữ độ ẩm giá thể đều, không quá ướt cũng không để khô kiệt; độ ẩm không khí lý tưởng khoảng 70-85%. Lượng nước thay đổi theo giai đoạn: mùa sinh trưởng cần nhiều nước hơn, khi hoa nở chỉ cần tưới vừa phải. Tưới quá nhiều làm hoa mau tàn và dễ phát sinh nấm bệnh; tưới quá ít làm rụng nụ, rụng hoa.

Phân bón

Dùng phân bón chuyên cho lan, pha loãng đúng liều ghi trên bao bì, tưới định kỳ khoảng 1-2 tuần một lần vào sáng sớm hoặc chiều mát. Giai đoạn cây phát triển thân lá dùng phân giàu đạm; giai đoạn chuẩn bị ra ngồng chuyển sang phân giàu lân và kali. Có thể bổ sung phân hữu cơ hoai mục. Khi trời lạnh, cây hấp thụ kém thì giảm hoặc ngưng bón để tránh xót rễ và nấm bệnh.

Phòng trừ sâu bệnh

Địa lan khá ít sâu bệnh nếu được chăm sóc đúng cách. Những vấn đề hay gặp là rệp, nhện đỏ (làm lá lấm tấm vàng), bệnh thối rễ do úng nước, đốm lá và bệnh do virus. Thường xuyên quan sát cây, cắt bỏ lá già, lá úa hoặc lá bệnh; giữ chậu thông thoáng, không tưới đọng nước trên nách lá. Cây bị virus (lá có vệt khảm, sọc vàng bất thường) nên cách ly để không lây sang cây khác. Khi cần, dùng thuốc trừ nấm, trừ sâu chuyên dùng cho lan theo đúng hướng dẫn.

Sau Tết, có thể cắt ngồng hoa đã tàn, tiếp tục chăm cây để năm sau ra hoa; ngồng hoa địa lan cắt cắm bình cũng giữ được khá lâu.

Gợi ý đọc thêm

• Hoa đào: đặc điểm, các loại đào bích, đào phai, đào thất thốn.
• Nhất chi mai: nguồn gốc, đặc điểm, phân biệt với mai vàng, cách chăm sóc, cắt tỉa.
• Lan quân tử: đặc điểm, ý nghĩa, độc tính, cách gieo hạt, tách cây, chăm sóc.
• Cúc đại đóa: đặc điểm, ý nghĩa ngày Tết, cách giâm cành.