Hoa dã quỳ: mùa hoa Tây Nguyên, đặc điểm và cách trồng

Đợt trước mình có ghé thăm Đà Lạt vào đúng dịp những cánh rừng hoa dã quỳ ở đây nở rộ. Phải nói là một dịp mở mang tầm mắt và ấn tượng thật sự. Những khóm hoa dã quỳ vàng rực, chạy dài khắp các triền đồi, thấp thoáng dưới những cánh rừng làm con người ta mê mẩn, ngơ ngẩn mãi không thôi <3.

Tên gọi và phân bố của loài hoa dã quỳ

Hoa dã quỳ còn có nhiều tên gọi khác như cúc quỳ, sơn quỳ, quỳ dại, hướng dương dại, hướng dương Mexico, cúc Nitobe, hay “quỷ già” (nói lái từ dã quỳ). Đây là một loài thực vật họ Cúc, hiện nay phân bố rộng khắp các khu vực cận nhiệt đới và nhiệt đới như Trung Mỹ, Nam Mỹ, Đông Nam Á, Nam Á và châu Phi.

Dã quỳ cùng họ Cúc với hoa hướng dương nên hoa trông khá giống một bông hướng dương nhỏ - vì thế mới có tên “hướng dương dại”.

Đặc điểm hình thái của hoa dã quỳ

Dã quỳ cao khoảng 2-3 m, thân mọc thẳng, phân nhiều cành thành dạng bụi lớn, thân thảo nhưng phần gốc hóa gỗ.

Hoa dã quỳ to, đường kính 5-15 cm, màu vàng tươi đến vàng cam, có mùi thơm nhẹ như mật. Giống như hướng dương, mỗi “bông” dã quỳ là một cụm hoa đầu: vòng ngoài là các hoa lưỡi màu vàng, ở giữa là các hoa ống nhỏ.

Lá dã quỳ dài khoảng 10-40 cm, mép có răng cưa, mặt dưới hơi xám. Trên cùng một cây có lá nguyên hình bầu dục, có lá xẻ 3-7 thùy - chính vì lá có nhiều hình dạng nên loài này mang tên diversifolia (nghĩa là “lá nhiều dạng”).

Lá dã quỳ: cùng một cây có lá xẻ thùy và lá nguyên - Ảnh: Forest and Kim Starr, CC BY 3.0 us, Wikimedia Commons

Quả dã quỳ là quả bế có 4 cạnh, dài khoảng 5 mm, phát tán nhờ gió, nước và động vật. Tùy khí hậu nơi nó sinh sống, dã quỳ có thể sống một năm hoặc sống nhiều năm.

Bông dã quỳ với vòng hoa lưỡi vàng và nhụy giữa là các hoa ống - Ảnh: Tournasol7, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

Dã quỳ theo lịch sử và địa lý

Dã quỳ là loài bản địa của Mexico, sau đó lan ra những khu vực khác thuộc Trung và Nam Mỹ, rồi cả về phía bắc đến Mỹ. Về sau, dã quỳ được mang đến châu Phi và châu Á làm cây cảnh, rồi trở thành một loài cỏ dại xâm lấn phát triển rất rộng ở những nơi có khí hậu phù hợp. Dã quỳ phổ biến nhất ở độ cao khoảng 550-1.950 m so với mực nước biển, hay mọc ven sông, ven đường.

Ở mỗi nơi, dã quỳ có một cái tên riêng: kembang bulan (Indonesia), nitobegiku (Nhật Bản), jalacate (tiếng Tây Ban Nha), bua tong (Thái Lan). Ở Thái Lan, dã quỳ là hoa biểu tượng của tỉnh Mae Hong Son, nơi cũng có những đồi dã quỳ nở vàng vào tháng 11 thu hút rất đông du khách.

Mùa hoa dã quỳ ở Việt Nam

Ở Việt Nam, dã quỳ được xem là biểu tượng của Đà Lạt và cả vùng Tây Nguyên (Lâm Đồng, Đắk Lắk, Gia Lai, Kon Tum…). Khí hậu cao nguyên mát mẻ, mùa khô nhiều nắng rất hợp với dã quỳ, nên ven đường, sườn đồi, bìa rừng đâu đâu cũng có.

Dã quỳ nở vàng hai bên đường ở Việt Nam - Ảnh: Đỗ Tuấn Hưng, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Mùa dã quỳ thường bắt đầu khi mùa mưa vừa dứt, khoảng tháng 10 đến tháng 12, rộ nhất vào tháng 11 - đúng lúc trời Đà Lạt se lạnh, nắng vàng, nên đây cũng là mùa du lịch đẹp của thành phố.

Rất nhiều người đến Đà Lạt mà không quên chụp ảnh với những vạt dã quỳ rực rỡ mà họ đi qua. Không chỉ Đà Lạt, những nơi có khí hậu tương tự - mát mẻ, mưa vừa phải - cũng có những vạt dã quỳ rất rộng. Ở miền Bắc, Vườn quốc gia Ba Vì (Hà Nội) có những con đường dã quỳ nở vàng vào khoảng tháng 11, là điểm đến của nhiều bạn trẻ không có điều kiện đi Đà Lạt mà vẫn muốn chụp ảnh với loài hoa mình yêu thích.

Với nhiều người, sắc vàng dã quỳ tượng trưng cho sức sống mãnh liệt - mọc ở đất cằn, ven đường mà vẫn nở rực rỡ - và cho tình yêu nồng nhiệt, chân thành của người Tây Nguyên.

Cùng ngắm nhìn mùa hoa dã quỳ Đà Lạt qua video sau nhé

Lợi ích khi trồng dã quỳ

Dã quỳ được Nitobe Inazō đem về trồng ở Nhật Bản vào cuối thời Minh Trị làm hoa cảnh, vì thế tên tiếng Nhật của nó là nitobegiku (cúc Nitobe), dù ở Nhật dã quỳ không được trồng phổ biến.

Ở nhiều nước châu Phi, châu Á, dã quỳ được nông dân dùng làm phân xanh, thức ăn chăn nuôi, chất đốt, trồng chống xói mòn ven sông. Thân lá dã quỳ được rải trên mặt đất hoặc vùi xuống đất để phân hủy, tăng dinh dưỡng cho cây trồng. Dã quỳ phân hủy nhanh và giúp cây trồng hút lân (phốt pho) tốt hơn. Theo các nghiên cứu ở Kenya, lá dã quỳ khô chứa khoảng 3,5% đạm (N), 0,37% lân (P) và 4,1% kali (K) - một nguồn phân hữu cơ rẻ tiền cho nông dân.

Hoa dã quỳ nhiều mật nên còn hút ong, bướm; ở các đồn điền mía Đông Phi, người ta trồng dã quỳ để thu hút côn trùng có ích giúp kiểm soát rệp hại.

Ở một số nơi, dã quỳ được bán làm thảo dược dân gian, nhưng chưa có bằng chứng đủ để dùng làm thuốc. Không tự dùng cây làm thuốc; hãy hỏi bác sĩ trước khi dùng.

Giá trị và hạn chế khi làm phân xanh

Một nghiên cứu về dùng phân xanh dã quỳ cho cà chua cho thấy đây là cách hữu ích để tăng năng suất và thu nhập cho nông dân. Tuy vậy, cắt và rải dã quỳ tốn rất nhiều công: một nghiên cứu khác với cây ngô cho thấy công sức bỏ ra không đáng với năng suất thu được, nhất là ở nơi mưa thất thường. Vì vậy dã quỳ thường được trồng thành hàng rào quanh ruộng, cắt thân lá non đem bón cho cây trồng giá trị cao như cà chua, cải xoăn, cà rốt.

Điều kiện phát triển của hoa dã quỳ

Dã quỳ có thể sinh trưởng trong rất nhiều điều kiện khí hậu khác nhau và chịu hạn khá tốt. Điều kiện lý tưởng là nơi có lượng mưa trung bình 1.000-2.000 mm mỗi năm và nhiệt độ khoảng 15-31°C. Dã quỳ không cần nhiều dinh dưỡng, lại mọc rất nhanh - nhanh đến mức ở nhiều nước nó bị xếp vào danh sách loài xâm lấn, lấn át cây bản địa.

Một bụi dã quỳ cao vài mét nở kín hoa - Ảnh: DXLINH, Public domain, Wikimedia Commons

Nên trồng dã quỳ ở đâu?

Vì cây dã quỳ khá lớn (cao 2-3 m), nên loài cây này không thích hợp trồng trong chậu. Các tín đồ trồng hoa trên sân thượng hay ban công không cần nghĩ đến việc trồng loài cây này đâu, vì nó rất chiếm diện tích, mà thực tế là nhìn cả một vạt, một mảng, một trời hoa dã quỳ thì đẹp, chứ 1-2 cây đơn lẻ không đem lại giá trị thẩm mỹ cho khoảng trồng trọt hạn hẹp của người làm vườn thành phố.

Nếu nhà bạn có đất vườn, bãi trống hoặc muốn làm hàng rào, dã quỳ trồng rất dễ:

• Giâm cành: cách nhanh và phổ biến nhất. Cắt đoạn thân bánh tẻ dài 20-30 cm, có vài mắt, cắm xuống đất ẩm; vài tuần là ra rễ, nảy chồi.
• Gieo hạt: chọn chỗ đất cao, thoáng, dễ thoát nước, bón chút phân lót hữu cơ rồi gieo hạt trực tiếp, sau đó tưới giữ ẩm vừa phải rồi chờ đợi thôi :)

Dã quỳ ra hoa khi ngày ngắn lại (cuối thu, đầu đông). Ở miền Bắc, cây trồng từ đầu năm sẽ nở vào khoảng tháng 11-12. Như đã nói, dã quỳ không cần nhiều dinh dưỡng, gần như không phải chăm. Sau mùa hoa nên cắt tỉa thấp cho bụi gọn, và cắt bỏ hoa tàn trước khi kết hạt để hạt không phát tán thành cỏ dại lan sang đất xung quanh.

Với tác dụng làm phân xanh, sau khi trồng dã quỳ, chúng ta có thể tận dụng lá và thân sau khi cắt tỉa để ủ hoặc phủ gốc, làm tăng dinh dưỡng cho đất trồng.

(Tổng hợp theo Wikipedia tiếng Anh và kinh nghiệm bản thân)

Gợi ý đọc thêm

• Bồ công anh: hoa vàng, cầu hạt trắng bay theo gió, nguồn gốc Á - Âu, phân biệt diếp trời.
• Dạ yến thảo: hoa hình phễu nhiều màu, nguồn gốc Nam Mỹ, ý nghĩa, gieo hạt, chậu treo.
• Hoa mõm chó: tên gọi, nguồn gốc, đặc điểm hoa và quả hình đầu lâu, ý nghĩa từng màu.
• Hoa ngọc thảo: hoa nhiều màu ưa bóng râm, nguồn gốc Đông Phi, gieo hạt, giâm cành, chăm sóc.