Hoa cát tường (Eustoma): ý nghĩa, cách trồng và chăm sóc

Tên gọi và nguồn gốc của hoa cát tường

Cát tường trồng làm hoa hiện nay thuộc loài Eustoma russellianum; cái tên quen thuộc hơn, Eustoma grandiflorum, giờ được xếp là tên đồng nghĩa. Tiếng Anh gọi là lisianthus hoặc prairie gentian (long đởm đồng cỏ), vì cây thuộc họ Long đởm (Gentianaceae). Chi Eustoma rất nhỏ, chỉ có hai hoặc ba loài, sống ở những vùng ấm thuộc miền nam Hoa Kỳ, Mexico, vùng Caribe và bắc Nam Mỹ. Ngoài tự nhiên, cây mọc ở đồng cỏ và những bãi đất trống bị xáo trộn; riêng E. russellianum hay mọc trên đất cát ẩm gần suối, đồng cỏ ẩm vùng Đại Bình nguyên (Great Plains).

Cái tên Eustoma ghép từ tiền tố Hy Lạp eu- (tốt, đẹp) và stoma (cái miệng), tức là “cái miệng xinh”. Còn lisianthus - tên chi cũ, nay vẫn dùng làm tên thương mại - ghép từ lissos (mượt mà) và anthos (hoa), tạm hiểu là bông hoa mượt mà. Hai cái tên đều rất hợp với dáng hoa.

Cát tường trong tạp chí thực vật Curtis’s Botanical Magazine năm 1838, khi còn mang tên Lisianthus russellianus - Ảnh: Hooker, Public domain, Wikimedia Commons

Người Nhật đã trồng và lai tạo cát tường hơn 70 năm, tạo ra rất nhiều giống cánh kép, nhiều màu mà chúng ta thấy ngoài hàng hoa bây giờ. Ở Việt Nam, cát tường được trồng nhiều ở Đà Lạt.

Đặc điểm của hoa cát tường

Cát tường là cây thân thảo, ngoài tự nhiên cao khoảng 15-60 cm; giống trồng làm hoa cắt cành thường cao 30-90 cm, còn giống lùn trồng chậu chỉ khoảng 20 cm. Lá màu xanh xám, dày và hơi mọng, phủ một lớp sáp mỏng. Hoa hình chuông - hình phễu, mọc trên những cành dài và thẳng, đường kính bông khoảng 5-8 cm.

Hoa cát tường có loại một lớp cánh (cánh đơn) và loại nhiều lớp cánh (cánh kép, trông giống hoa hồng).

Cát tường cánh đơn, màu trắng viền tím - Ảnh: 阿橋 HQ, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Cát tường cánh kép nhiều lớp, sắc tím pha trắng - Ảnh: 阿橋 HQ, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Cây hoang dại chủ yếu có hoa tím xanh, hồng hoặc trắng. Nhờ lai tạo, màu sắc cát tường bây giờ vô cùng đa dạng: trắng, xanh bơ, kem, vàng nhạt, hồng từ nhạt đến đậm, tím từ nhạt đến đậm, và rất nhiều giống pha hai màu (cánh trắng viền tím, viền hồng). Cả loại cánh đơn lẫn cánh kép đều có đủ các sắc này.

Cát tường có nhiều màu sắc - Ảnh: Rameshng, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Lợi ích khi trồng hoa cát tường

Cát tường đặc biệt hợp để canh tác làm hoa cắt cành và trồng chậu cảnh (với các giống lùn). Hoa dùng để cắm hoa nghệ thuật, cắm bình trang trí nhà cửa, làm hoa cưới, hoa trưng bày - hợp với rất nhiều sự kiện. Cát tường cắt cành rất bền: cắm bình có thể tươi hai đến ba tuần.

Một bình cát tường trắng nhị xanh - Ảnh: Downtowngal, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Trồng trong chậu, cát tường cũng nở được lâu vì trên mỗi cành có nhiều nụ, nở nối tiếp nhau - một chậu có thể đẹp nhiều tuần liền, nên ngoài làm hoa cắt cành thì cát tường còn là hoa chậu chơi Tết được ưa chuộng.

Cát tường trồng chậu - Ảnh: Yercaud-elango, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Phương pháp trồng hoa cát tường

Trồng cát tường có thể nói là vừa khó vừa dễ - chỉ cần chúng ta chú ý tới những yêu cầu của cây. Cát tường thích khí hậu ấm áp, dễ chịu, khoảng 22-30 °C. Ở vùng ôn đới, cát tường chỉ trồng ngoài vườn được vào mùa hè. Ở vùng cận nhiệt và nhiệt đới như Việt Nam, cát tường thường được trồng vào mùa thu đông và ra hoa vào cuối đông đầu xuân. Thời gian phát triển khá dài: khoảng 5-6 tháng nếu trồng từ hạt.

Cát tường cần nhiều dinh dưỡng và độ ẩm vừa phải - không quá khô, cũng không quá ẩm. Vì thế nếu muốn trồng cát tường thì nhớ tuân theo những quy tắc nhất định nhé!

Chọn giống hoa

Cát tường có thể trồng từ hạt, nhưng hạt rất nhỏ và quá trình gieo khá cầu kỳ, nên tốt nhất chúng ta mua cây giống để giảm bớt khó khăn. Cây giống cát tường hiện được bán khá nhiều với giá phải chăng; kể cả nhà vườn chuyên nghiệp cũng thường mua cây con từ vườn ươm.

Chuẩn bị đất trồng

Khí hậu Việt Nam không hẳn lý tưởng cho cát tường, nên chọn chỗ trồng khá quan trọng: đất tơi xốp, nhiều dinh dưỡng, ở chỗ cao thoáng để dễ thoát nước. Nếu trồng chậu thì chọn chậu có lỗ thoát nước rộng, trộn đất tơi xốp nhiều dinh dưỡng. Có thể trộn phân lót vào đất - phân hữu cơ hoai mục hoặc phân vi sinh.

Cát tường không ưa đất chua (đất phèn). Đất nên có pH khoảng 6,5-7; đất chua quá thì lá dễ vàng và cây yếu.

Cách chăm sóc hoa cát tường

Để cây cát tường nở hoa cũng là cả một quá trình. Đây không phải loài cây có thể “bỏ mặc”, nên chúng ta cần hiểu nhu cầu của cát tường trước đã.

Ánh sáng

Cát tường ưa nắng đầy đủ - thiếu nắng thì cây vươn dài, yếu và ít hoa. Nhưng cây không thích nóng gắt: những ngày nắng gay gắt trên 30 °C nên che bớt nắng buổi trưa hoặc chuyển chậu vào chỗ râm mát.

Nhiệt độ - để cây không bị “lùn”

Cát tường hợp với nhiệt độ ấm áp, khoảng 22-30 °C. Dưới 20 °C cây phát triển chậm. Đặc biệt ở giai đoạn cây con, nếu gặp nóng kéo dài cây dễ bị rosette (hiện tượng hoa thị): lá xếp sít sát gốc, cây lùn, mãi không vươn ngồng ra hoa. Vì vậy người trồng chuyên nghiệp phải kiểm soát nhiệt độ rất kỹ và thường trồng cát tường trong nhà màng.

Nước và độ ẩm

Cát tường thích ẩm nhưng không được để úng, vì quá nhiều nước sẽ khiến cây dễ mắc bệnh nấm và thối rễ. Giữa các lần tưới nên để mặt đất se lại (nhưng đừng để khô hẳn). Tưới vào gốc, tránh làm ướt lá và hoa: nước đọng trên cánh dễ làm hoa bị đốm - đó cũng là lý do cát tường thường được trồng có mái che.

Để ý thời tiết để điều chỉnh: trời nóng và khô thì tưới nhiều hơn, trời nóng ẩm thì hạn chế tưới, trời lạnh thì chỉ cần giữ đất ẩm vừa phải.

Phân bón

Cát tường cần khá nhiều dinh dưỡng để ra mầm, ra tán rồi nuôi nụ và hoa. Ngoài phân lót lúc trồng, nên bón thúc định kỳ bằng phân cân đối, liều lượng theo hướng dẫn trên bao bì. Đừng bón quá tay một lần: nhiều phân không làm cây nhiều hoa hơn mà dễ làm cháy rễ.

Ngắt ngọn và cắt bỏ hoa tàn

Với cát tường trồng chậu, nếu muốn cây có nhiều nhánh thì có thể ngắt ngọn khi cây đã có vài cặp lá - đổi lại hoa sẽ nở muộn hơn một chút. Cát tường trồng lấy cành dài thì thường để nguyên ngọn. Hoa tàn thì cắt bỏ để những nụ còn lại có đủ dinh dưỡng phát triển tiếp.

Một số bệnh thường gặp ở cây hoa cát tường:

Ý nghĩa và biểu tượng của hoa cát tường

Vì tên tiếng Việt là “cát tường” - nghĩa là điềm lành, may mắn - nên loài hoa này được ngầm hiểu là sẽ đem đến may mắn. Ngoài ra, trong thế giới các loài hoa, cát tường còn có nhiều ý nghĩa khác:

• Lòng biết ơn và sự cảm kích: chỉ cần cầm bó hoa cát tường trên tay, ý nghĩa này chẳng có chút nào lạc lõng - bông hoa đẹp nhường ấy đủ khiến chúng ta biết ơn tự nhiên. Khi muốn nói lời cảm ơn với ai đó, hãy tặng họ cát tường.
• Sức hút và lòng tin: cát tường còn được dùng để nói về sự tự tin, cuốn hút và uy tín.
• Sự kiên cường: vẻ ngoài mong manh, tinh tế, nhưng cây hoang dại lại mọc trên đồng cỏ và đất trống - mình thích nghĩ đó là biểu tượng của sự kiên cường, vượt qua khó khăn.

Mỗi màu cát tường cũng mang một ý nghĩa riêng: màu hồng thể hiện sự lãng mạn và quan tâm; màu vàng tượng trưng cho hạnh phúc và sự tích cực; màu tím thể hiện vẻ đẹp, sự trung thành và trân trọng; màu trắng thể hiện sự ngây thơ, trong sáng, rất hợp với đám cưới và các buổi lễ kỷ niệm.

Dùng hoa cát tường cho những dịp nào?

Với vẻ đẹp và ý nghĩa như vậy, chúng ta có thể tặng hoa cát tường trong hầu hết các dịp: tặng mẹ nhân ngày của mẹ để thể hiện lòng biết ơn, tặng bạn bè ngày cưới để chúc hôn nhân hạnh phúc dài lâu, tặng dịp tân gia để chúc mọi sự hanh thông, may mắn. Ngày Tết, một chậu cát tường đặt cạnh bình lay ơn hay chậu cúc đại đóa cũng rất hợp.

Bó cát tường hồng nhạt và trắng - Ảnh: George E. Koronaios, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Một số hình ảnh khác của hoa cát tường

Giống cát tường ‘Echo Blue’ - tên là “xanh” nhưng nhìn tím nhiều hơn - Ảnh: Amaury Laporte, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Giống ‘Voyage 2 Champagne’ màu kem phớt hồng - Ảnh: KATHERINE WAGNER-REISS, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Cát tường tại triển lãm hoa vườn Lalbagh (Bangalore, Ấn Độ) - Ảnh: Rameshng, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Gợi ý đọc thêm

• Hoa ly: sự tích, ý nghĩa từng màu, phân biệt ly thơm Oriental, ly Asiatic, ly kép.
• Mẫu đơn: mẫu đơn thân thảo và thân gỗ, có trồng được ở Việt Nam không.
• Hoa tulip: nguồn gốc Trung Á, cơn sốt tulip Hà Lan, đặc điểm, ý nghĩa, độc tính.
• Cúc đại đóa: đặc điểm, ý nghĩa ngày Tết, cách giâm cành.