Hoa cẩm tú cầu: ý nghĩa, cách trồng, chăm sóc và đổi màu hoa

Đặc điểm của hoa cẩm tú cầu

Cẩm tú cầu là cây bụi rụng lá (ở vùng lạnh), cao khoảng 1-2 m, phân nhiều cành từ gốc. Lá to, hình bầu dục, mép có răng cưa, mọc đối, màu xanh bóng - tên khoa học macrophylla nghĩa là “lá to”.

Hoa mọc thành cụm lớn ở đầu cành. Thứ ta tưởng là “cánh hoa” thật ra phần lớn là đài hoa to, có màu, của các hoa bất thụ (không kết hạt) - chúng có nhiệm vụ thu hút côn trùng. Hoa thật nhỏ li ti, nằm lẫn bên trong. Có hai dạng cụm hoa thường gặp:

• Dạng cầu (mophead): cả cụm toàn hoa bất thụ, tròn như quả bóng - dạng phổ biến nhất khi bán hoa cắt cành, hoa chậu.
• Dạng đĩa (lacecap): ở giữa là các hoa thật nhỏ, viền ngoài là một vòng hoa bất thụ to - trông thanh mảnh, tự nhiên hơn.

Cẩm tú cầu dạng đĩa (lacecap) - Ảnh: Michele Dorsey Walfred, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Cẩm tú cầu có màu xanh lam, hồng, tím, trắng và nhiều màu pha. Một cụm hoa thường giữ được vài tuần trên cây, khi về già màu chuyển dần sang xanh lục hoặc đỏ nâu.

Vì sao hoa cẩm tú cầu đổi màu?

Đây là điểm đặc biệt nhất của cẩm tú cầu. Với các giống hoa xanh / hồng, màu hoa phụ thuộc vào lượng nhôm cây hút được từ đất, mà lượng nhôm này lại do độ chua (pH) của đất quyết định:

• Đất chua (pH khoảng 5,5 trở xuống): nhôm trong đất tan ra, cây hút được nhiều nhôm → hoa xanh lam.
• Đất trung tính đến kiềm (pH khoảng 6,5 trở lên): nhôm bị giữ chặt trong đất, cây khó hút → hoa hồng.
• Ở giữa (pH khoảng 5,5-6,5): hoa thường tím hoặc pha xanh - hồng, có khi trên cùng một cây.

Riêng các giống cẩm tú cầu trắng thì hoa luôn trắng, đất chua hay kiềm cũng không đổi màu.

Màu cẩm tú cầu đổi từ hồng sang tím, xanh tùy lượng nhôm cây hút được - Ảnh: Cinderkinder, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Muốn hoa xanh hay hồng thì làm thế nào?

• Muốn hoa xanh: trồng bằng đất hơi chua (trộn thêm xơ dừa, phân lá mục, đất than bùn), tưới định kỳ dung dịch phèn nhôm (nhôm sunfat) pha loãng theo hướng dẫn trên bao bì; tránh bón vôi. Nhà vườn Việt Nam hay dùng phèn chua pha thật loãng - dùng ít và thưa, quá liều sẽ cháy rễ.
• Muốn hoa hồng: rắc ít vôi bột hoặc bột vỏ trứng, vỏ sò nghiền quanh gốc để giảm độ chua; dùng phân bón nhiều lân.

Màu hoa không đổi ngay mà phải qua một vài đợt hoa sau. Trồng chậu thì đổi màu dễ hơn trồng đất vì kiểm soát được đất trồng.

Cẩm tú cầu ở Việt Nam và trên thế giới

Cẩm tú cầu có nguồn gốc Nhật Bản, được trồng làm cảnh từ lâu đời ở Nhật, Trung Quốc rồi lan sang châu Âu từ thế kỷ 18. Ở Nhật, cẩm tú cầu (ajisai) là hoa của mùa mưa tháng 6: nhiều chùa, đền như ở Kamakura, Hakone có cả lối đi hai bên rợp cẩm tú cầu, hút rất đông du khách.

Ở Việt Nam, cẩm tú cầu hợp nhất với vùng khí hậu mát quanh năm như Đà Lạt, Sa Pa, Bà Nà (Đà Nẵng). Ở Đà Lạt có những cánh đồng cẩm tú cầu trồng làm hoa cắt cành và làm điểm chụp ảnh, hoa nở rải rác gần như quanh năm. Ở đồng bằng nóng hơn, cẩm tú cầu vẫn trồng chậu được nếu che bớt nắng chiều và tưới đủ nước.

Cẩm tú cầu ở vườn hoa thành phố Đà Lạt - Ảnh: Damian Vo, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Cẩm tú cầu - hoa của mùa mưa ở Nhật Bản (Hakone) - Ảnh: Franklin Heijnen, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Ý nghĩa hoa cẩm tú cầu

Ý nghĩa cẩm tú cầu khá đa dạng, tùy nền văn hóa:

• Lòng biết ơn, sự chân thành: ở Nhật, tương truyền có một vị hoàng đế từng tặng cẩm tú cầu cho gia đình người con gái ông yêu để bày tỏ lòng thành và xin lỗi vì đã lơ là họ. Vì thế cẩm tú cầu được xem là hoa của lời xin lỗi chân thành và lòng biết ơn.
• Sự gắn kết, sung túc: những bông hoa nhỏ chụm lại thành một cụm tròn đầy gợi hình ảnh gia đình, tập thể gắn bó - hợp làm hoa cưới, hoa trang trí tiệc, thường phối cùng hoa hồng, hoa cát tường.
• Sự thay đổi: vì màu hoa đổi theo đất, có người xem cẩm tú cầu tượng trưng cho tình cảm hay thay đổi, thậm chí sự lạnh lùng. Nếu tặng người yêu, nên chọn hoa đi kèm lời nhắn rõ ràng để tránh hiểu lầm.

Theo màu: cẩm tú cầu xanh gợi sự bình yên, cảm thông; hồng gợi tình cảm chân thành; trắng gợi sự thuần khiết, thường dùng trong hoa cưới.

Cẩm tú cầu có độc không?

Có. Toàn bộ cây cẩm tú cầu (lá, nụ, hoa, vỏ) chứa glycoside sinh cyanide. Ăn phải có thể gây nôn, đau bụng, tiêu chảy; lượng lớn có thể nguy hiểm hơn. Theo ASPCA, cẩm tú cầu độc với chó, mèo và ngựa.

• Không ăn, không pha trà hay tự dùng bất kỳ bộ phận nào của cây làm thuốc.
• Nhà có trẻ nhỏ, chó mèo thì đặt chậu ngoài tầm với, không để vật nuôi gặm lá, hoa.
• Không dùng cẩm tú cầu tươi để trang trí trực tiếp lên bánh, đồ ăn.

Trong y học dân gian một số nơi, rễ của vài loài tú cầu từng được dùng làm thuốc, nhưng cây có độc. Thông tin này chỉ để tham khảo, không thay lời khuyên của bác sĩ.

Cách trồng hoa cẩm tú cầu

Cẩm tú cầu nhân giống chủ yếu bằng giâm cành - dễ làm, cây con giữ đúng giống mẹ. Gieo hạt rất lâu ra hoa và hiếm khi được dùng. Ngoài ra có thể chiết cành hoặc mua cây con, cây chậu đã có nụ ở vườn ươm.

Giâm cành cẩm tú cầu

1. Chọn cành bánh tẻ (không quá non, không quá già) trên cây khỏe, không mang hoa. Thời điểm tốt là sau khi cây tàn hoa, thời tiết mát.
2. Cắt đoạn dài khoảng 10-15 cm, có 2-3 cặp mắt lá. Cắt vát ngay dưới một mắt lá.
3. Bỏ hết lá phía dưới, chỉ giữ 1 cặp lá trên cùng và cắt bớt một nửa phiến lá để cành đỡ mất nước.
4. Nhúng gốc cành vào thuốc kích rễ (không bắt buộc), cắm sâu khoảng 1/3 cành vào giá thể sạch, ẩm như cát, xơ dừa trộn trấu hun.
5. Đặt nơi râm mát, phun sương giữ ẩm; có thể trùm túi ni lông trong để giữ ẩm. Sau khoảng 3-4 tuần cành ra rễ, khi rễ đủ nhiều thì chuyển sang chậu.

Đất và chậu trồng

Đất trồng cần tơi xốp, giàu mùn, giữ ẩm tốt nhưng không đọng nước: trộn đất thịt với phân trùn quế hoặc phân chuồng hoai, xơ dừa, trấu hun. Chậu phải có lỗ thoát nước. Nếu muốn hoa xanh, chọn giá thể hơi chua như đã nói ở trên.

Cách chăm sóc hoa cẩm tú cầu

Ánh sáng và nhiệt độ

Cẩm tú cầu thích nắng buổi sáng và râm mát buổi chiều. Nắng gắt cả ngày làm lá cháy mép, hoa nhanh tàn; thiếu sáng quá thì cây ít hoa. Cây ưa khí hậu mát (khoảng 15-25°C); ở miền xuôi nên đặt chậu nơi có bóng râm chiều hoặc che lưới.

Cẩm tú cầu trồng nơi mát, có bóng râm chiều - Ảnh: Yercaud-elango, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

Tưới nước

Tên tiếng Anh hydrangea có gốc Hy Lạp nghĩa là “bình nước” - đúng là cây rất ưa nước. Giữ đất luôn ẩm, mùa nóng có thể phải tưới ngày 1-2 lần, tưới vào gốc lúc sáng sớm hoặc chiều mát. Lá rũ xuống buổi trưa nắng là dấu hiệu cây thiếu nước. Tuy vậy đừng để chậu ngập úng lâu ngày, rễ sẽ thối.

Bón phân

Bón phân hữu cơ hoai mục hoặc phân tan chậm khi cây bắt đầu ra chồi mới, rồi bổ sung nhẹ khoảng mỗi tháng một lần trong mùa sinh trưởng. Không bón quá nhiều đạm - cây tốt lá mà ít hoa. Ngưng bón khi cây đã ra hoa rộ.

Cắt tỉa

Phần lớn giống cẩm tú cầu (H. macrophylla) ra hoa trên cành của năm trước - nụ hoa hình thành từ cuối năm cũ. Vì vậy:

• Tỉa ngay sau khi hoa tàn: cắt cành vừa ra hoa xuống tới cặp mầm khỏe đầu tiên bên dưới bông hoa.
• Không cắt trụi cây vào cuối năm hoặc đầu xuân - làm vậy là cắt mất nụ, cây sẽ không có hoa mùa tới.
• Cắt bỏ cành khô, cành yếu, cành mọc chen nhau cho cây thoáng.

Sâu bệnh

Cẩm tú cầu hay bị rệp, nhện đỏ khi trời khô nóng; đốm lá, phấn trắng khi ẩm thấp. Giữ cây thoáng, tưới gốc không tưới lên lá, nhặt bỏ lá bệnh. Khi cần dùng thuốc, ưu tiên chế phẩm sinh học và phun đúng liều trên nhãn.

Giữ hoa cẩm tú cầu cắm bình tươi lâu

Cẩm tú cầu cắt cành rất dễ héo vì cụm hoa to mất nước nhanh. Vài mẹo hay dùng:

• Cắt chéo cuống thật dài, chẻ hoặc đập dập nhẹ phần gốc cuống để cuống hút nước tốt hơn.
• Nhúng ngay gốc cuống vào nước, cắm vào bình nước sạch, mát; thay nước mỗi ngày và cắt lại cuống.
• Hoa bị héo rũ: ngâm ngập cả cụm hoa vào chậu nước mát khoảng 30-60 phút, hoa thường tươi lại.
• Đặt bình nơi mát, tránh nắng, tránh gió quạt và máy lạnh thổi thẳng.

Chăm như vậy, cẩm tú cầu cắm bình có thể tươi khoảng 5-7 ngày.

Gợi ý đọc thêm

• Cúc mặt trời: hoa vàng nhỏ nở dài ngày, nguồn gốc châu Mỹ, gieo hạt, trồng viền, chăm sóc.
• Hoa diễm châu: chùm hoa sao nhiều màu thu hút ong bướm, nguồn gốc châu Phi - Yemen.
• Đồng tiền: nguồn gốc, đặc điểm, đồng tiền đơn và kép, ý nghĩa, cách gieo hạt.
• Hoa hướng dương: đặc điểm, có thật quay theo mặt trời, ý nghĩa, cách gieo hạt.