Dương xỉ (Nephrolepis): các loại, cách trồng và chăm sóc

Nhà mình có khóm dương xỉ xanh mát ở sân, còn trên hòn non bộ giữa hồ cá cũng cấy nhiều dương xỉ nên cây quen thuộc lắm. Bài này mình gom các loại dương xỉ hay gặp và cách trồng, chăm sóc để bạn tham khảo nhé!

Các nhóm dương xỉ hay gặp

Dương xỉ Boston mọc thành bụi lớn dưới tán rừng - Ảnh: Nathaly 1106, CC0, Wikimedia Commons

Dương xỉ cảnh (chi Nephrolepis)

Đây là nhóm phổ biến nhất khi trồng chậu. Cây mọc thành bụi, lá dài rủ cong, xanh bóng. Theo Wikipedia, Nephrolepis exaltata có nguồn gốc ở châu Mỹ nhiệt đới và cận nhiệt đới, thường gặp ở rừng ẩm, đầm lầy; giống ‘Bostoniensis’ (dương xỉ Boston) có lá cong rủ mềm mại. Nhiều trang tiếng Việt ghi họ “Lomariopsidaceae” nhưng theo GBIF chi Nephrolepis nay thuộc họ Nephrolepidaceae.

Dương xỉ thân gỗ

Dương xỉ thân gỗ (tree fern) có thân đứng nâng tán lá lên cao, thực chất là thân rễ biến đổi dựng đứng. Chúng ưa rừng ẩm; nhóm này khá khác dương xỉ cảnh trong chậu và không phải loài nào cũng dễ trồng ở nhà.

Dương xỉ thủy sinh

Một số loài dương xỉ sống được trong nước nông hoặc bám vào gỗ, đá trong hồ cá, ví dụ dương xỉ Java (tên thường gọi là Microsorum pteropus; GBIF xếp nay là Leptochilus pteropus). Chúng thường được buộc vào lũa hay đá chứ không chôn rễ sâu xuống nền.

Đặc điểm của dương xỉ cảnh

• Dạng cây: thân thảo sống nhiều năm, lá mọc từ gốc nên thấy như không thân. Với N. exaltata, bên dưới là thân rễ mảnh, có củ nhỏ.
• Lá: lá kép, chia nhiều lá chét dài hẹp, mép hơi có răng nhỏ. Lá non cuộn tròn rồi duỗi ra.
• Sinh sản: không ra hoa; bào tử nằm thành đám nhỏ ở mặt dưới lá.

Lá chét dương xỉ xếp đều hai bên cuống lá - Ảnh: Krzysztof Ziarnek, Kenraiz, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ý nghĩa của dương xỉ

Dương xỉ mọc được cả trong rừng sâu, hang đá nên theo quan niệm dân gian tượng trưng cho sức sống mãnh liệt, sự kiên cường. Người ta cũng tin cây mang lại sức khỏe, sung túc cho gia chủ. Đây là niềm tin văn hóa, không có cơ sở khoa học.

Dương xỉ có ăn được không? Lưu ý quan trọng

Một số loài dương xỉ được dùng làm rau ở vài nơi, nhưng không phải loài nào cũng an toàn. Theo Wikipedia, dương xỉ diều hâu (Pteridium aquilinum) chứa ptaquiloside, chất được xác định là gây ung thư, và có liên quan với ung thư thực quản, dạ dày ở người ở một số vùng ăn loại này. Vì vậy bạn không nên tự hái dương xỉ ngoài tự nhiên để ăn hoặc làm thuốc, và bài này không hướng dẫn dùng dương xỉ làm món ăn, bài thuốc.

Thông tin chỉ để tham khảo, hãy hỏi bác sĩ khi có thắc mắc về sức khỏe.

An toàn với thú cưng

Theo ASPCA, dương xỉ Boston (Nephrolepis exaltata) không độc với chó, mèo. Các loài dương xỉ khác có thể khác nhau, nên nếu bạn nuôi thú cưng, hãy kiểm tra từng loài trước khi trồng.

Cách nhân giống và trồng dương xỉ

Trồng trong đất

Cách dễ nhất là tách bụi: tách một vài gốc kèm rễ từ khóm lớn, trồng vào đất giàu mùn, tơi xốp. Cắt bớt lá già cho cây tập trung ra rễ mới, phun sương giữ ẩm và đặt chỗ mát, tránh nắng gắt cho tới khi cây phục hồi.

Trồng thủy sinh

Với dương xỉ thủy sinh, bạn tách một nhánh khỏe, cố định vào lũa hoặc đá (có thể dùng chỉ buộc nhẹ), rồi đặt vào bể. Sau một thời gian cây sẽ ra rễ bám vào giá thể.

Chăm sóc dương xỉ cảnh

• Ánh sáng: theo Wikipedia, ngoài trời cây ưa bóng một phần; trong nhà cây cần ánh sáng lọc, sáng gián tiếp tốt. Nắng gắt làm lá cháy vàng.
• Độ ẩm: dương xỉ Boston quen môi trường ẩm; khi độ ẩm không khí xuống thấp (dưới khoảng 80% theo Wikipedia), bạn nên phun sương cho cây, nhất là phòng điều hòa.
• Nước: giữ đất ẩm đều, không để khô kiệt và cũng không để ngập úng; tưới theo tình trạng đất chứ không theo lịch cứng.
• Đất: giàu mùn, tơi xốp, thoát nước tốt.
• Cắt tỉa: thỉnh thoảng cắt bỏ lá vàng, lá khô để cây gọn và ra lá mới.

Lỗi thường gặp

• Lá vàng, khô mép: do khô không khí, thiếu nước hoặc nắng gắt; tăng ẩm, tránh nắng, cắt lá hỏng.
• Lá rụng nhiều: có thể do thay đổi chỗ đột ngột, quá khô hoặc quá úng.
• Rễ thối: do tưới quá nhiều, chậu không thoát nước.

Gợi ý đọc thêm

• Lan ý: hoa là mo trắng, gốc Colombia, ý nghĩa, độc tính với trẻ nhỏ và chó mèo.
• Cây nắp ấm: cây ăn côn trùng, loài ở Việt Nam, đặc điểm bình.
• Thủy trúc: nguồn gốc, đặc điểm, nhân giống bằng tách bụi và cắm ngọn.
• Cây đuôi công: gốc Brazil, lá xanh và lá tím, vì sao lá cụp ban đêm, ý nghĩa.