Cúc đại đóa: ý nghĩa, cách trồng và chăm sóc chơi Tết

Tên gọi, xuất xứ của hoa cúc đại đóa

Ngoài cái tên cúc đại đóa (“bông to”), loài hoa này còn được gọi là hoàng cúc hay cúc vàng. Tên khoa học của nhóm cúc trồng làm cảnh phổ biến này là Chrysanthemum × morifolium, thuộc họ Cúc (Asteraceae). Dấu “×” cho biết đây là cây lai - tổ tiên chủ yếu là loài cúc dại Chrysanthemum indicum cùng một số loài khác.

Cúc được trồng ở Trung Quốc từ rất sớm - tài liệu ghi nhận từ khoảng thế kỷ 15 trước Công nguyên - ban đầu như một cây thuốc, cây trà. Từ Trung Quốc, cúc theo chân giới quý tộc sang Nhật Bản vào khoảng thế kỷ 8-12 và trở thành biểu tượng của hoàng gia Nhật; tới thế kỷ 17-18 cúc mới được đưa vào châu Âu. Nhờ chọn tạo liên tục, ngày nay thế giới có hàng chục nghìn giống cúc với đủ kiểu dáng, màu sắc, và cúc trồng được ở hầu khắp các châu lục.

Ở Việt Nam, cúc đại đóa là một trong những loài hoa quen thuộc nhất, gắn liền với các làng hoa Tết như Gò Công (Tiền Giang), Sa Đéc (Đồng Tháp), Tây Tựu (Hà Nội) hay Đà Lạt.

Chậu cúc vàng chưng Tết - Ảnh: Phương Huy, phạm vi công cộng, Wikimedia Commons

Đặc điểm thực vật của hoa cúc đại đóa

Thân: cúc đại đóa cao hơn hẳn nhiều loài cúc khác, thường khoảng 0,8-1,5 m. Thân mọc thẳng, xanh lục, cứng cáp, phân nhánh từ gốc. Bông chính trên ngọn thân là bông to và đẹp nhất.

Lá: màu xanh lục đậm, phiến lá xẻ nhiều thuỳ không đều; cả hai mặt hơi nhám, mặt dưới có lớp lông tơ mịn, màu nhạt hơn. Lá nhỏ, mỏng, xanh nhạt hoặc ngả vàng là dấu hiệu cây đang thiếu dinh dưỡng hoặc thiếu nắng.

Hoa: mỗi “bông” cúc thực chất là một cụm gồm rất nhiều hoa nhỏ - các “cánh” bên ngoài là hoa hình lưỡi xếp thành nhiều lớp, ôm lấy phần nhị ở giữa. Bông cúc đại đóa to bằng lòng bàn tay trở lên, nhiều giống có đường kính tới 15 cm. Để có bông to như vậy, người trồng thường ngắt bỏ nụ phụ, chỉ giữ một nụ trên mỗi cành. Khi mới nở, các lớp cánh ngoài còn cong vào trong; càng về sau cánh càng bung rộng.

Giống cúc cánh cuộn tròn như quả cầu - Ảnh: 阿橋 HQ, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Ngày nay cúc đại đóa có nhiều màu: vàng, trắng, hồng, tím, đỏ… nhưng vàng vẫn là màu được chuộng nhất dịp Tết.

Cúc bông to đủ màu tại một hội chợ cúc - Ảnh: Gryffindor, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Rễ: cúc có rễ chùm, ra nhiều rễ phụ và lông hút, ăn nông; khi trồng chậu, rễ quấn quanh tạo thành bầu tròn gọn.

Ý nghĩa của loài hoa cúc đại đóa

Sắc xuân dường như không trọn vẹn nếu thiếu sắc vàng của hoa cúc. Theo quan niệm dân gian, màu vàng của cúc đại đóa tượng trưng cho sự sung túc, sum vầy và một khởi đầu tươi sáng; trưng cúc ngày Tết là để cầu một năm an khang, thịnh vượng, may mắn và tài lộc.

Cúc còn nằm trong bộ tứ quý Tùng - Cúc - Trúc - Mai của hội hoạ, văn chương phương Đông, tượng trưng cho người quân tử thanh cao. Ở nhiều vùng, cúc là hoa truyền thống cắm trên bàn thờ tổ tiên vào dịp lễ, Tết để bày tỏ lòng thành kính, biết ơn.

Lợi ích khi trồng hoa cúc đại đóa

Cúc đại đóa được trồng làm cảnh trong sân vườn, sảnh nhà, ban công - hoa lâu tàn, bền màu. Với các nhà vườn, đây là cây hoa Tết mang lại giá trị kinh tế cao: vụ cúc Tết là nguồn thu chính của nhiều làng hoa.

Cúc vàng bày bán ở chợ hoa Công viên Fidel, Tết 2022 - Ảnh: Phương Huy, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ở Đông Á, hoa cúc vàng hoặc trắng của loài này còn được phơi, sấy khô để pha trà hoa cúc. Nếu muốn làm trà, chỉ nên dùng hoa từ cây trồng sạch, không phun thuốc bảo vệ thực vật; người dễ dị ứng với họ Cúc nên thận trọng.

Các phương pháp nhân giống hoa cúc

Ở nước ta, cúc đại đóa chủ yếu được nhân giống bằng giâm cành và tách mầm gốc; gieo hạt ít dùng hơn.

Phương pháp gieo hạt

Hạt giống mua tại các cơ sở bán giống uy tín. Ngâm hạt trong nước ấm khoảng 30-40 độ C, vớt ra ủ trong khăn ẩm khoảng 3-5 ngày rồi gieo lên giá thể tơi xốp đã tưới ẩm, phun sương nhẹ. Sau khoảng 1-2 tuần hạt nảy mầm. Phương pháp này tỷ lệ sống thấp và cây con không giữ được đặc điểm của cây mẹ, nên nếu trồng làm cảnh tại nhà, giâm cành là lựa chọn tốt hơn.

Phương pháp giâm cành

Chuẩn bị đất: cúc có rễ chùm ăn nông, nên hợp với đất thịt tơi xốp hoặc đất phù sa thông thoáng, thoát nước tốt. Nếu trồng nhiều thành luống, cuốc đất và phơi ải khoảng 7 ngày, làm tơi rồi bón lót phân chuồng hoai trộn xơ dừa, tro trấu. Có thể xử lý nấm trong đất bằng thuốc trừ nấm theo hướng dẫn trên bao bì trước khi trồng.

Chọn và cắm cành: cắt cành giâm từ cây mẹ khoẻ, không sâu bệnh - thường lấy sau mỗi vụ hoa. Cành dài khoảng 10-15 cm, để lại ít lá. Cắm nghiêng khoảng 45 độ vào đất đã làm ẩm, phun sương nhẹ giữ ẩm. Sau khoảng 1-2 tuần cành ra rễ.

Tách mầm gốc: sau mỗi vụ hoa Tết, lấy cây ra khỏi chậu và tách các cây con mọc từ gốc đem trồng riêng - cách đơn giản để có cây giống khoẻ, đúng giống.

Chậu cúc vàng nở rộ - Ảnh: Prenn, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Chăm sóc cúc đại đóa nở đúng Tết

Ánh sáng và chong đèn

Cúc là cây ngày ngắn: cây chỉ phân hoá nụ khi đêm đủ dài, vì vậy tự nhiên cúc nở vào thu - đông. Cúc vẫn cần nhiều nắng để thân cứng, lá xanh, bông to (tránh nắng gắt giữa trưa mùa hè cho cây còn non). Để cúc nở đúng Tết, các nhà vườn chong đèn vào ban đêm trong giai đoạn đầu, “kéo dài ngày” để giữ cây tiếp tục phát triển thân lá; khi đến thời điểm phù hợp thì tắt đèn để cây ra nụ. Thời điểm tắt đèn tuỳ giống và tuỳ vùng, nên hỏi kinh nghiệm cơ sở bán giống ở địa phương.

Lịch trồng

Cúc đại đóa thường được trồng (giâm hoặc đặt cây vào chậu) khoảng 3-4 tháng trước Tết; giống chậm nở cần trồng sớm hơn.

Bấm ngọn và ngắt nụ

Bấm ngọn khi cây còn nhỏ để cây đẻ nhánh. Khi ra nụ, giữ lại một nụ to nhất trên mỗi cành và ngắt bỏ nụ phụ để dồn dinh dưỡng cho bông chính.

Nhiệt độ

Cúc đại đóa phát triển tốt nhất ở khí hậu mát, khoảng 20-27 độ C - vì vậy cây sinh trưởng tốt trong vụ thu - đông và cho hoa vào dịp xuân.

Nước tưới

Bộ rễ chùm, nhiều rễ phụ nên cúc cần nước đều. Tưới mỗi ngày vào sáng sớm hoặc chiều mát, nhưng không để đọng nước trong chậu vì dễ thối rễ.

Phân bón

Ngoài phân chuồng hoai và phân hữu cơ vi sinh, bổ sung phân NPK theo từng giai đoạn: giàu đạm khi cây phát triển thân lá, giàu lân - kali khi chuẩn bị ra nụ để cây cứng cáp, bông to, bền màu. Thiếu dinh dưỡng, cây cằn, lá vàng, hoa nhỏ và nhạt màu.

Lưu ý với nhà có thú cưng: cúc thuộc nhóm cây độc với chó, mèo nếu chúng gặm lá hoặc hoa (có thể gây nôn, tiêu chảy, chảy dãi). Đặt chậu cúc ngoài tầm với của thú cưng.

Gợi ý đọc thêm

• Mẫu đơn: mẫu đơn thân thảo và thân gỗ, có trồng được ở Việt Nam không.
• Nhất chi mai: nguồn gốc, đặc điểm, phân biệt với mai vàng, cách chăm sóc, cắt tỉa.
• Lan quân tử: đặc điểm, ý nghĩa, độc tính, cách gieo hạt, tách cây, chăm sóc.
• Hoa đào: đặc điểm, các loại đào bích, đào phai, đào thất thốn.