Cây sa kê (Artocarpus altilis): đặc điểm, cách trồng

Sa kê hay bị nhầm với mít vì cùng chi và quả giống nhau, nhưng sa kê ruột không có múi và thường không hạt. Bài này mô tả cây, cách nhân giống và chăm sóc.

Tên gọi và nguồn gốc

Theo Wikipedia, breadfruit (Artocarpus altilis) thuộc họ Dâu tằm, cùng họ với mít. Tên “bánh mì” (bread) bắt nguồn từ kết cấu quả hơi chín khi nấu, giống bánh mì mới nướng và có vị như khoai tây. Cây được người Austronesia mang đến các đảo Thái Bình Dương khoảng 3.000 năm trước và được cho là chọn tạo từ loài breadnut (Artocarpus camansi, có hạt, bản địa New Guinea, Maluku và Philippines). Ngày nay cây được trồng rộng ở Nam và Đông Nam Á, Thái Bình Dương và Caribe.

Ở Indonesia và Malaysia, sa kê không hạt được gọi là sukun, hay được chiên làm món ăn vặt.

Đặc điểm của cây sa kê

• Dáng cây: cây gỗ cao tới khoảng 26 m. Mọi bộ phận của cây tiết ra mủ.
• Lá: to, dày, xẻ thuỳ lông chim sâu.
• Quả: quả tròn đến bầu dục, nặng khoảng 0,25-6 kg, ruột có thịt xơ chứ không có múi như mít. Phần lớn giống trồng không có hạt. Breadnut (A. camansi) phân biệt với sa kê ở chỗ quả có gai nhiều hơn và có nhiều hạt.
• Năng suất: theo Wikipedia, một cây ở Nam Thái Bình Dương cho khoảng 50-150 quả mỗi năm, thuộc nhóm cây lương thực năng suất cao.
• Gỗ: nhẹ nhưng chắc, được dùng làm đồ gỗ, nhà và ván lướt sóng ở Thái Bình Dương.

Lá sa kê to, xẻ thùy sâu - Ảnh: Forest & Kim Starr, CC BY 3.0, Wikimedia Commons

Dinh dưỡng và ăn uống

Quả sống chứa khoảng 71% nước, 27% carbohydrate, 1% protein, rất ít chất béo; 100 g cung cấp khoảng 103 kcal, khá nhiều vitamin C và kali. Quả được nướng, hấp, chiên hoặc luộc trước khi ăn; có thể sấy khô nghiền thành bột.

Thông tin chỉ để tham khảo, không thay lời khuyên của bác sĩ.

Nhân giống cây sa kê

Theo Wikipedia, sa kê chủ yếu được nhân giống bằng hạt; giống không hạt được nhân bằng chồi mọc từ rễ nông của cây: người ta có thể làm tổn thương rễ để kích thích mọc chồi rồi tách chồi đi trồng. Nhân giống quy mô lớn thường dùng hom rễ (đoạn rễ dày khoảng 5 cm, dài khoảng 23 cm), cần tới khoảng 5 tháng để rễ phát triển.

Trên thực tế người trồng Việt Nam hay mua cây giống từ vườn ươm cho nhanh và chắc ăn. Sa kê trồng phổ biến thường không có hạt, nên cây giống chủ yếu nhân từ chồi rễ.

Chăm sóc cây sa kê

Theo Wikipedia, sa kê là cây nhiệt đới vùng thấp, mọc tốt ở độ cao dưới khoảng 650 m, cần nhiệt độ khoảng 16-38°C và mưa nhiều, đất cát, cát pha hoặc đất thịt, pH khoảng 6,1-7,4, chịu được cả đất cát san hô và đất mặn.

• Ánh sáng: nắng đầy đủ, chỗ rộng vì cây rất lớn.
• Nước: tưới đều cây non; không để úng.
• Phân bón: bón lót phân hữu cơ hoai mục; cây lớn cần ít chăm sóc.
• Sâu bệnh: theo dõi sâu đục thân, vàng lá, thối rễ khi úng; cắt bỏ phần hỏng và giữ đất thoát nước.

Gợi ý đọc thêm

• Cây bàng: nguồn gốc, đặc điểm, phân biệt bàng Singapore, bàng vuông (độc).
• Cây me tây: nguồn gốc Trung - Nam Mỹ, đặc điểm tán dù, lá gập khi mưa, hoa quả.
• Hoa chuông vàng: nguồn gốc Nam Mỹ, đặc điểm, ý nghĩa, nhân giống.
• Hoa mộc lan: tên gọi, nguồn gốc châu Á và châu Mỹ, các loài thường gặp (mộc lan tím.