Cây đuôi công (Calathea): các loại, ý nghĩa, chăm sóc

Khi lần đầu nghe đến tên của loài cây đuôi công, chắc hẳn ai cũng nghĩ rằng đây là loài cây với vẻ ngoài mềm mại, thướt tha. Nhưng thực tế không phải như vậy, cây đuôi công có dáng vẻ cứng cáp, sang trọng và đầy mạnh mẽ. Khi mình nhìn thấy cây đuôi công lần đầu, mình còn tưởng rằng đó là cây giả luôn ấy, bởi cây đẹp và sắc sảo đến từng milimet.

Thông tin cơ bản về cây đuôi công

Tên gọi “đuôi công” ở chợ cây cảnh Việt Nam dùng cho nhiều loài, giống khác nhau, nên bạn cần phân biệt:

• Đuôi công xanh (peacock plant): thường là Goeppertia makoyana (tên cũ Calathea makoyana) - lá hình bầu dục, nền xanh nhạt với các vệt xanh đậm đối xứng dọc hai bên gân, mặt dưới màu tím đậm. Cây có nguồn gốc ở bang Espírito Santo, đông Brazil, cao khoảng 45 cm.
• Đuôi công tím / ‘Medallion’, ‘Dottie’…: các giống của Goeppertia roseopicta (tên cũ Calathea roseopicta), gốc tây bắc Brazil, cao khoảng 50 cm. Lá bầu dục tròn, nền xanh thẫm đến gần đen tím, viền và đường gân hồng, trắng.
• Ngoài ra còn nhiều loài khác (lá dài, lá hẹp, lá sọc…) cũng được bán dưới tên đuôi công.

Về tên khoa học: nghiên cứu di truyền năm 2012 cho thấy chi Calathea cũ gồm hai nhánh tiến hóa khác nhau; phần lớn loài cây cảnh được chuyển sang Goeppertia (hiện có khoảng 246 loài, bản địa vùng nhiệt đới châu Mỹ). Vì vậy bạn sẽ thấy cùng một cây có tên Calathea makoyana trong sách cũ và Goeppertia makoyana trong tài liệu mới.

Lá đuôi công xanh với vệt đậm đối xứng - Ảnh: Chhe, phạm vi công cộng, Wikimedia Commons

Đặc điểm thực vật của cây đuôi công

Đuôi công là cây thân thảo sống nhiều năm, mọc thành bụi từ gốc: lá và cuống mọc thẳng từ thân rễ dưới mặt đất nên nhìn như cây “không thân”. Chiều cao thường khoảng 30-50 cm. Lá hình bầu dục, bóng, hoa văn đối xứng hai bên gân giữa; khi lá non mọc ra, nó cuộn tròn và lộ mặt dưới màu hồng đỏ rồi mới xòe ra.

Mặt dưới lá màu tím đậm, mặt trên xanh có sọc - Ảnh: David J. Stang, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Vì sao lá đuôi công cụp lại ban đêm?

Đuôi công thuộc nhóm “prayer plant” (cây cầu nguyện): ban ngày lá xòe phẳng, ban đêm lá dựng lên và cụp lại, sáng ra lại mở. Đây là phản ứng bình thường của cây theo nhịp sáng tối, không phải bệnh. Còn nếu lá cuộn tròn cả ban ngày, đó là dấu hiệu cây bị khô, thiếu nước hoặc nắng quá gắt.

Hoa đuôi công

Đuôi công trồng trong nhà rất ít ra hoa. Khi ra, hoa mọc từ giữa các lá bắc xanh, nhỏ, màu trắng ngà đến tím nhạt - không phải điểm nhấn của cây; người chơi trồng đuôi công chủ yếu để ngắm lá.

Hoa của Goeppertia roseopicta - Ảnh: Krzysztof Ziarnek, Kenraiz, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Một số loại đuôi công thường thấy

• Đuôi công xanh: lá xanh nhạt sọc xanh đậm, mặt dưới tím - loại phổ biến nhất.
• Đuôi công tím (roseopicta): lá tròn, xanh thẫm, đường gân và viền hồng - trắng; nhiều giống như ‘Medallion’, ‘Dottie’ có màu rất tối, lốm đốm hồng, trắng.
• Các loại lá dài, lá hẹp…: ít gặp hơn, tên thương mại không thống nhất nên bạn hỏi tên khoa học khi mua.

Đuôi công tím (G. roseopicta) với đường gân hồng - Ảnh: Mokkie, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Ý nghĩa của cây đuôi công

Lá đuôi công đối xứng, hoa văn gọn gàng, cây xanh quanh năm nên trong phong thủy dân gian, cây tượng trưng cho sự toàn vẹn, hưng thịnh, tài lộc; những lá nhiều màu như đuôi con công gợi vẻ đẹp sang trọng, hạnh phúc. Đây là niềm tin dân gian, bạn tham khảo cho vui.

Đuôi công hợp trang trí bàn làm việc, kệ sách, góc phòng khách, và đặc biệt an toàn với thú cưng: theo ASPCA, cây đuôi công (peacock plant) không độc với chó, mèo, ngựa.

Nhân giống và trồng cây đuôi công

Cách nhân giống phổ biến nhất là tách bụi: chọn bụi khỏe, đầy chậu, nhấc ra khỏi chậu vào mùa ấm, gỡ nhẹ giá thể, tách thân rễ thành các cụm nhỏ có rễ riêng (mỗi cụm vài lá) rồi trồng riêng. Làm nhẹ tay vì rễ và thân rễ dễ gãy. Sau khi tách, để cây nơi mát, giữ ẩm đều, tránh nắng.

Giá thể cần tơi xốp, giàu mùn, giữ ẩm vừa phải nhưng thoát nước tốt: trộn đất với xơ dừa, trấu hun, phân trùn quế hoặc phân hữu cơ hoai.

Một số lưu ý khi chăm sóc cây đuôi công

Ánh sáng

Đuôi công ưa ánh sáng tán xạ, nhiều bóng râm - vốn mọc dưới tán rừng nhiệt đới. Nắng gắt chiếu thẳng làm lá cháy, bạc màu, cuộn tròn; thiếu sáng hẳn thì hoa văn nhạt dần. Đặt cây ở chỗ sáng gián tiếp, gần cửa sổ có rèm, không đặt sát máy lạnh.

Nước tưới và độ ẩm

Đuôi công là cây “khó tính” về nước: thiếu nước thì lá khô, cuộn; thừa nước thì úng rễ, vàng lá. Giữ giá thể ẩm đều, tưới khi mặt đất se khô, đổ bỏ nước đọng ở đĩa. Cây thích không khí ẩm; những ngày hanh khô có thể phun sương nhẹ quanh cây hoặc đặt cạnh khay nước. Đầu lá nâu khô thường do không khí quá khô hoặc tưới thất thường.

Nhiệt độ

Cây ưa ấm, hợp khí hậu nóng ẩm của Việt Nam; mùa đông miền Bắc nên để trong nhà, tránh gió lùa, tránh hơi lạnh trực tiếp.

Phân bón

Mỗi 1-2 tháng trong mùa sinh trưởng, bón phân hữu cơ hoai mục hoặc phân NPK pha thật loãng. Thay đất, thay chậu khoảng mỗi 1-2 năm khi rễ đầy chậu.

Sâu bệnh

Đuôi công hay bị nhện đỏ (khi không khí khô), rệp sáp, đốm lá và thối rễ do úng. Lau lá bằng khăn ẩm, giữ độ ẩm, tránh tưới thừa là cách phòng tốt nhất; khi cần dùng thuốc thì chọn chế phẩm được phép lưu hành và pha đúng liều trên nhãn.

Chúc bạn trồng được những chậu đuôi công xanh tốt, hoa văn rực rỡ nhé ^^ Nếu thích cây lá đẹp để bàn, bạn có thể xem thêm cây trầu bà, cây lan ý và cây thủy trúc.

Gợi ý đọc thêm

• Cây mẫu tử: tên gọi, nguồn gốc châu Phi, ý nghĩa, tách chồi con nhân giống.
• Cây nắp ấm: cây ăn côn trùng, loài ở Việt Nam, đặc điểm bình.
• Cỏ may mắn: ý nghĩa cỏ bốn lá, phân biệt với me đất, rau bợ, mầm thanh long; đặc điểm.
• Hoa son môi: đặc điểm hoa như thỏi son, ý nghĩa, cách giâm cành, tách bụi.